Connect with us

DOSSIER

Motrat bionde me minifund që çmendën djemtë e Tiranës

Published

on

Uvil Zaimi

“Rruga e Durrësit”, projektuar në kohën e Ahmet Zogut e njohur si “Rruga e Durrësit”, pastaj “Kongresi i Përmetit”, sërish “Rruga e Durrësit”, pas viteve ‘90-të, me tre kryqëzime në as një kilometër, paralel me “Rrugën e Kavajës” e “Mine Peza”, fillimisht rruga kryesore ka qenë segmenti dytësor që është sot mbrapa Ministrisë së Arsimit dhe që vijon deri te kryqëzimi i tretë.

Idenë për të bërë një rrugë qendrore moderne e funksionale për kohën, me aks lindje-perëndim, dhe në hyrje tek “Zogu i Zi” nga ku do të dalloheshin qartë Sahati e Xhamia si simbolet e kryeqytetit e dha Mbreti Ahmet Zogu. Ajo do t’i shërbente gjithashtu edhe familjes së tij për të frekuentuar plazhin dhe vilën e tij në Durrës. Në historinë e saj, ajo mbart shumë ngjarje, personazhe në veçanti pas viteve ‘70-të, kur frekuentimi saj ishte i madh nga qytetarët e Tiranës, duke përfshirë edhe “Zogun e Zi”, historinë e kësaj zone e ka trajtuar me shumë kujdes dhe interes në librin e tij Prof. Y. Pango.

Një rrugë me shumë ngjarje, dyqane, legatat, institucione, apo emra, figura, ushtarakë, mjekë, shkrimtarë, aktorë, personazhe të rëndësishme të shoqërisë shqiptare, që kanë jetuar, apo kanë kaluar aty, por mbi të gjitha me “Florën”, Ëmbëltoren moderne që i dha jetë e famë të madhe asaj rruge, dashuritë, midis tyre ato të motrave polake që çmendën Tiranën dhe djemtë e asaj rruge.

Ing. Prushi, arkitekti i pallateve

Ndërtimet e pallateve në atë rrugë, filloi në fund të viteve ‘50-të, dhe në vitet e para të dekadës tjetër, disa ishin përfunduar dhe me banorë, ndërsa në vitin 1964, me rastin e 20-vjetorit të Çlirimit, thuajse i gjithë blloku kryesor ballor ishte përfunduar. Arkitekti tyre ka qenë inxhinier Ibrahim Prushi, i cili i dha shumë rëndësi paraqitjes së jashtme, pallate të vendosura në të vetmin arter që lidhte aeroportin e Rinasit me Tiranën, ku do të kalonin të huajt, por dhe në transportin rrugor me veri-lindjen e Shqipërisë, pasi aty kalonin çdo ditë autobusët që niseshin nga Agjencia e Udhëtarëve mbrapa Sahatit në krah të “Vollgës” (“Drinit”) për në Shkodër, Kukës, Pukë, Peshkopi, etj., deri kur filloi të funksiononte stacioni hekurudhor i Laçit, Milotit.

Nga Gastronomi, te Parfumeria e “Malev”

Ushqimorja apo Gastronomi, kështu është njohur gjatë gjithë kohës që ka funksionuar. Një ndërtesë njëkatëshe multi funksionale në të majtë kur fillonte Rruga, në formë trekëndëshi, e ndërtuar pikërisht para pallatit 5-katësh që ka mbetur. Ajo nuk ishte vetëm ushqimore por edhe bulmetore, tregtohej mish, shitej bukë, gjithçka gjeje aty. Ndërsa Parfumeria, ka qenë përballë Gastronomit. Me shumë emër e famë për kohën ngjitur me tunelin e parë, madje ka shërbyer edhe si pikë referimi: Te “Parfumeria” takohemi. Shumë e frekuentuar, ku kryeqytetasit blinin ‘Kolonjë’ siç quhej me shishe apo edhe të hapur.

Ka qenë simbol për atë rrugë kjo Parfumeri. Një pastiçeri e madhe që vinte pas Parfumerisë, për të vijuar me Gjellëtoren dhe Agjensinë Ajrore hungareze “Malev”. Shumë afër tunelit të dytë, kjo agjensi udhëtimi si e vetmja që i lidhte shqiptarët me botën, madje kush futej aty kuptohej se do të merrte një biletë avioni dhe do të dilte jashtë shtetit. Nga Feliks Baçi, te Elisabeta, Moza, Arjan Kotoni, Sovjeti, te Kujtimi, shoferi i agjensisë ishte njeriu që e kishin dhe kishte mik të gjithë frekuentuesit e zonës.

Trikotazhi dhe golfat me akrilik

I tillë ka qenë, më shumë se i famshëm dhe me emër të madh për kohën. I njohur për prodhimin e golfave e tij, “Trikotazhi” një punishte e madhe në krahun e djathtë dhe katin e parë të pallatit në hyrje të rrugës dytësore në krah të Florës, që devijon nga ajo qendrore me emrin “Mine Peza”. Fluksi, radha për një triko golf me porosi, ishte e jashtëzakonshme, pasi përdorimi i golfit, ishte modë e kohës, madje mund te porositje triko me golf, me heqje ose jo.

Me 300 gr. lesh akrilik që e merrje aty ose e gjeje diku tjetër, të merrnin masën dhe golfa, triko për burra e gra, djem e vajza ishte. Për shumë vite ka funksionuar ajo punishte, që famën e morri nga golfat shumë të frekuentuar për rininë e atyre viteve, që ishin të modës. Të kishe një punonjës mik te trikotazhi, ishte një favor i madh. Aplikoheshin edhe golfat fallco.

Sallameria e Gazhelëve

Shumë i njohur dhe i frekuentuar ka qenë ky dyqan, i fundit poshtë në pallatin të parë majtas, ngjitur me murin e ambasadës kubaneze. Jo vetëm për atë çfarë tregtohej aty, por për miqësitë që kishin Gazhelt me sportistët e artistët. Fat Gazheli, një çiklist i njohur e popullor, mblidhte kryesisht ata të volejbollit të “Partizani”-t, si: Dash Fagu, Ylli Tomorri, Bert Borova, etj.

Madje para takimeve të rëndësishme, si p.sh., me “Dinamo”-n, gjatë rivalitetit të madh të kohës, trajneri Kona ishte i qetë kur i shihte lojtarët e tij të ishin aty, pasi e trajtonte si një formë grumbullimi qëndrimin e tyre së bashku. Pastaj rralla e gjatë për sallam, kryesisht ai 140 lek, apo ai “Turist”, ku bashkë me Xhavit Gazhelin ishte edhe shitësi tjetër, Jaho Pronja.

Në mesnatë për një biçikleta “Mifa” e “Robusta”

Bëhet fjalë për dyqanin i fundit në vargun e atyre në katin e parë të pallatit të gjatë që lidh ambasadën kubaneze me Gjykatën e Tiranës. Shumë i njohur pasi aty janë shitur në vite biçikleta, motoçikleta, motorë, pastaj televizorë e frigoriferë dhe pastaj si dyqan ‘Riparim Shërbimi’ për televizorë.

Për të blerë biçikletat e markës “Mifa” e “Robusta” meshkuj e femra, pasi informoheshin njerëzit zinin rrallë pas mesnate dhe me lista në dorë prisnin të hapej për të blerë një të tillë, pasi kanë qenë shumë të frekuentuara për kohën. Më pas edhe ato kineze. Aty janë shitur edhe motor “Java”- 250 cubik, që kushtonin 54.000 lekë. Pastaj televizorë prodhim URT e frigoriferë “Obodin” apo “Ingnis”, 45.000 lekë.

Legatat e famshme

Kështu janë quajtur, Legata, në gjuhën e përditshme, ndonëse zyrtarisht njihen me emrin ambasada. Legata Jugosllave, ajo Polake, Sovjetike dhe Kubaneze, tre prej tyre në vendosura në buzë të rrugës, nga të cilat vetëm ajo polake ka qenë pak më e futur. Për shumë vite ambasada sovjetike e njohur edhe për historinë rrëqethëse “të bombës” e që ndëshkoi padrejtësisht me vdekje, burgime shumë njerëz të pafajshëm, ka qenë ndërtesa ku sot është Ministria e Arsimit, të paktën deri në ditën që u prishën marrëdhëniet diplomatike.

Ndërsa ajo jugosllave, (ish-Muzeu i Luftës), me tre vilat e vogla shumë të bukura, thuajse në kryqëzimin e tretë, sidomos gjatë viteve’ 1970-’80, ka qenë në survejim të plotë, në veçanti kur nga një dritare e një apartamenti që ndodhej në katin e parë në pallatin përballë, punonin me tre turne punonjës të Sigurimit të Shtetit.

Aq e tensionuar ishte situata sa në stendën e vendosur në rrethimin e jashtëm, kur dikush ndalonte për të parë fotot, nga kabina dilte polici dhe me zë të ulët të thoshte: “Qytetar largoju, mos qëndro aty”. Pastaj vinte ajo polake e futur pak metra në një një nga rrugët e kryqëzimit të dytë, (edhe ajo ruhej nga dritare të një apartamenti përballë), për të vijuar me ambasadën kubaneze, një ndërtesë e mirëmbajtur dykatëshe në fillim të “Rrugës së Durrësit”, që përveç një polici, nuk kishte shumë kujdesie për të.

Edhe Gjykata në atë rrugë

Dy ishin dikasteret kryesore, por shumë të rëndësishme në këtë rrugë: Ministria e Arsimit dhe Gjykata e Qytetit të Tiranës. E ndërtuar dhe pasi ka funksionuar për disa vite si ambasada sovjetike, por pas prishjes, ka shërbyer si Ministria e Arsimit, deri në dittë e sotme atë funksion ka.

Dikur në mjediset e saj, për shumë vite ka qenë edhe Federata Shqiptare e Futbollit, Redaksia e gazetës “Sporti Shqiptar”. Ndërsa institucioni tjetër i rëndësishëm, ka qenë Gjykata, një ndërtesë tre këtëshe në të cilën janë zhvilluar procese gjyqësore të famshme për shumë vite.

Të qenit në një rrugë kryesore dhe thuajse në qendër ajo frekuentohej nga nxënës, studentë që braktisnin shkollën për të ndjekur seancat por edhe për mjaft qytetarë tiranas që paraditen e kalonin aty. Të dënuarit i sillnin me një “makinë- burg”, dhe në një nga hyrjet anësore lindore, të burgosurit zbrisnin duke u shoqëruar nga policë që i shoqëronin për në sallat ku zhvillohej procesi. Hyrja me përjashtim të rasteve specifike ishte e lirë. Kur bëhej fjalë për njerëz të njohur, fluksi në mjediset e gjykatës ishte shumë i madh, pasi miq apo të afërm, prisnin hyrjen dhe më pas daljen e personit, pasi gjyqet dhe datat publikoheshin në një tabelë.

Nga Vasil Laçi, tek Hrushovi, Sihanuk e Çu En Lai, Krujf e Bekenbauer

Ka qenë dhe mbetet rruga e vetme që lidh aeroportin e Rinasit me Tiranën dhe si e tillë detyrimisht aty kalonte çdo delegacion, personalitet, skuadrat, klubet sportive, të gjithë që zbrisnin në Rinas për të ardhur në Tiranë, duhet të përshkonin atë segment. Në veçanti delegacionet e miqësive, kur për pritjen e tyre përgjatë rrugës organizoheshin dhe dilnin të gjithë qendrat e punës, nxënës e student, zyrtarë dhe me flamuj e lule në dorë përshëndesnin të ardhurit.

Nga Viktor Emanueli, Hrushovi, Mbreti i Kamboxhias, Norodom Sihanuk, Çu En Lai deri te Bejker, Papa Gjon Pali, por edhe Irlanda e Xhorxh Bestit, Gjermania e Bekenbauerit, Overat, Netzer e Myler, te Ajkas me Krujfin, Oransoda me dy amerikanë, një pafundësi, sportistë, artistë, të gjithë aty kanë kaluar.

Madje, Vasil Laçi aty ka kryer edhe atentatin ndaj Mbretit të Italisë, Viktor Emanuel i Tretë, gjatë vizitës së tij në Shqipëri. Ajo, që kujtohet lidhur me këtë rrugë, është vendosja te ambasada kubaneze në formë horizontale e, autobuzave për festat tradicionale të 1 Majit apo paradat ushtarake të 28 e 29 nëntorit, me qëllim që mos lejonin kalimin e personave të pa ftuar në këto evenimente.

Pallati i Oficerëve, për artistë e sportistë

I ndërtuar në kryqëzimin e tretë të rrugës së Durrësit, në formë harku në të majtë kur vjen për Tiranë, nga të gjithë është njohur madje edhe sot, si Pallati i Oficerëve, por që ky emër nuk ka patur lidhje me ato që kanë banuar aty, pasi ka qenë dhe mbetet ‘Pallati i Artistëve e Sportistëve’.

Madje ngjitur me të ka qenë dikur edhe Klubi i “Partizani”-t. Shkrimtarë, kompozitorë, artistë e sportistë të njohur, kanë jetuar, janë rritur pikërisht në atë pallat me gjashtë kate. Nga Nonda Bulka, Pavlina Nika, Mentor Xhemali, Feim Ibrahimi, Anita Take, Kujtim Laro, Xhevdet Hafizi, motrat Irma e Eranda Libohova, apo familja e Besim Fagut (Agim Fagu në atë pallat ka rininë e tij), deri tek futbollistët: Robert Jashari, Mikel Janku e Loro Boriçi.

Drago Siliqi, drama e një shkrimtari

Shumë simpatik, i sapo martuar dhe banues në “Rrugën e Durrësit”, në pallatin e parë mbi Parfumeri, jeta e shkrimtarit Drago Siliqi, do të ishte fatkeqësisht shumë e shkurtër. Poet dhe publicist, pasi kreu studimet e larta në Universitetin e Moskës, ai punoi si drejtor i Shtëpisë Botuese “Naim Frashëri” në Tiranë.

U nda nga jeta më 13 korrik 1963, në moshën 33 vjeçare në një aksident ajror kur avioni i kompanisë “Aeroflot Tupolev Tu -104 B”, duke fluturuar nga Kina për në Shqipëri, u përplas në malet siberiane, pranë qytetit Irkutsktë të Bashkimit Sovjetik. Në këtë aksident, vdiqën 32 persona ndër të cilët gjashtë shqiptarë, midis tyre Drago Siliqi dhe gruaja e ambasadorit Reiz Malele, me dy fëmijët. Drago Siliqi la gruan me dy vajzat, Darinën dhe Laurën, që për vite me radhë kanë folur te “Zëri i Amerikës.

Doktor Mokini me “Xhekun” e tij

Doktor Potrucian Mokini, ka qenë mjek i njohur, me orgjinë armene, doktor edhe i Ahmet Zogut, por qëndroi në Shqipëri, dhe nuk u largua bashkë me Mbretin Zog. Djali i tij, Vasken Mokini, për shumë vite mjek në Spitalin Ushtarak, kur u kthye në Shqipëri në vitin 1943, pasi kishte kryer studimet për Mjekësi në Austri, solli me traget nga Italia një majmun, të cilin ja kishte blerë një ushtaraku gjerman. Me emrin “Xheku, majmuni, shumë i veçantë, me një shirit të bardhë në kokë, gjatë ditës ai qëndronte në dritare, i veshur me bluzë si triko.

Për më shumë se 15-të vite që jetoi, ai u bë në një personazh karizamtik dhe të dashur kryesisht për qytetarët kryeqytetas të cilët kalonin qëllimisht në atë rrugë për të parë majmunin “Xheku”, madje kur donin të shanin dikë, përdorimin shprehjen: “Je bërë si majmuni i doktor Mokinit”. Sotiri, njeriu i fesë, banues në atë rrugë, njeriu i parë e që përfaqësonte fenë ortodokse në Tiranë. I njohur nga të gjithë banorët e rrugës së Durrësit, ka jetuar në një apartament pallatin te kryqëzimi i dytë.

I gjatë shumë simpatik, i diplomuar në Ekonomi, ka shërbyer për shumë vite si prift në Kishën Ortodokse në “Rrugën e Kavajës”, deri në vitin 1967, ditën kur feja nuk u lejua më. Pati më pas probleme, si gjithë klerikët, madje tentuan edhe ta dënonin, e burgosën, por doli i pafajshëm dhe për shumë vite që vijuan, ka punuar si ekonomist në një ndërmarrje të kryeqytetit.

Motrat polake, që çmendën Tiranën

Historia e motrave polake, që morën famë dhe u kthyen në një fenomen si protagoniste të kësaj rruge është e lidhur me mes-vitet 1960-‘70-të. Zasha dhe Grisha, ishin vajzat e një funksionari të ambasadës polake, të cilat vinin sistematikisht për pushime gjatë periudhës së verës në kryeqytet.

Banonin në hyrjen e parë në katin e dytë të pallati përballë Ministrisë së Mjedisit, (apo “Bar Roberti” sot), një apartament që trashëgohej në vazhdimësi për personel të ndryshme të ambasadave. Bionde shumë të bukura, me flokë të gjata e balluke, 22 e 19-vjeçe, rreth tyre u krijua një situatë provokuese me mjaft djem simpatikë të Tiranës, madje deri në lidhje dashurie e flirte të vogla midis tyre.

Më shumë bujë bëri dashuria e Zashës, më një bodyguard me ngjyrë të ambasadës kubaneze, i gjatë vishej me kostum të bardhë, kaçurrel shumë djalë i pashëm, me gjyzlykë, ç’ka tërhiqte vëmendjen kur çifti ulej te “Flora”. Ishin ato që sollën minifundet e para me pala, shumë provokuese, për djemtë që qëndronin te bordurat, në pritje për t’i parë kur kalonin. Madje shumë prej tyre, nisën të mësonin anglisht, për të komunikuar me to.

Ishin admiruese të muzikës, në veçanti të këngëtarit amerikan Tom Xhons. Mjafton të vërshëlleje melodinë e këngës “Delilah”, që ato të dilnin me vrap në ballkon, edhe pse ruheshin nga punonjës të Sigurimit të Shtetit, nuk hezitonin të provokonin në pafundësi pasionet dhe simpatitë e djemtë e asaj rruge ndaj tyre. Madje me histori dashurie nga më spektakolarët, që edhe sot kujtohen nga banorët e pallatit ku jetonin, (“Demneri”), unikal për kohën.

Edhe sot, ai dyqan bulmeti kujtohet dhe mban emrin mitik “Demneri”. Shumë i zakonshëm si dyqan, të veçantën e tij e bënte të ishte me famë dhe i preferuar në atë rrugë kryesor në shpinë të “Florës”, njeriu që i dha emër, shitësi Zyhdi Demneri, model e fisnik që shërbente aty.

Mund të ketë qenë i vetmi shitës, apo tregtar, jo vetëm i sjellshëm, i edukuar, pa fjalë e i palodhur, por për çudi klienti i drejtohej me shprehjen: “Ç’urdhëroni Zonjë, si urdhëron Zotni, faleminderit Zonjë, etj.”, reflektim i një edukate jo të zakonshme, fjalë që nuk tingëllonin mirë e nuk përdoreshin për kohën. I paharruar, një person më shumë se autentik për atë rrugë, për atë brez.

Punishtja, “Këpucë me porosi”

Një tjetër punishte, që morri emër dhe pati një fluks të madh për sa kohë funksionoi në atë rrugë, ishte ai “Këpucë me porosi me mbrapshtinë”. I vendosur në kryqëzimin e dytë (pastaj u transferua ngjitur me Trikotazhin), dyqani i këtij formati, i jepte mundësinë shqiptarëve të porosisnin këpucë, por me një kusht, duke dorëzuar mbrapshtinat e një palë këpucëve të tjera, tashmë jashtë përdorimit.

Pasi vendosje këmbën mbi një letër, një punonjës të merrte masën me një laps dhe t’i zgjidhje modelin e këpucëve. Kushtonin 750 lekë, dhe modele të tilla u përhapën gjerësisht, jo vetëm në Tiranë, por mbarë Shqipërinë. Mjafton të gjeje një palë mbrapshtinë për të garantuar një palë këpucë të reja. Për të përballuar kërkesat, punohej me tre turne dhe ajo ndërmarrje kishte grumbulluar specialist të më të mirë që ishin në qarkullim. Një palë këpucë me tegel sipër, sipas modeleve italiane, ishte një preferencë për meshkujt e kohës.

“Hotel Pensioni”, sa nostalgjik!

Ndërsa fillimi rrugës, do të ishte ai me Ushqimoren apo Gastronomin, në fund të saj, tek trekëndëshi që është edhe sot, ka qenë një hotel, thuajse legjendar për kohën, me emrin “Hotel Pensioni”. I vendosur në harkun e pallatit, e morri këtë emër pasi aty jetonin e strehoheshin familje për një kohë të gjatë. Ai ishte ndër të pakët hotele që funksiononte në këtë mënyrë duke i siguruar përkohësisht familjeve pa strehë, apo të transferuara në Tiranë, strehim të përkohshëm me dhoma që ishin kthyer në apartamente. Tek ai hotel, nuk kishte prenotime ditorë por funksiononte e tillë, me banues dhe familje të përhershme, deri sa ato të gjenin apartamente për t’u zhvendosur./Memorie.al

DOSSIER

Ja sa spiunë ka patur në çdo qytet, kryeson Shkodra…

Published

on

By

Ish-drejtori i Arkivës në Ministrinë e Brendshme, Kastriot Dervishi ka treguar se në korrik të vitit 1990 kanë qenë 6941 persona të regjistruar si informatorë të Sigurimit të Shtetit.

Në një postim në rrjetet sociale, Dervishi bën një përmbledhje në rang rrethi, duke zbuluar se Shkodra ishte rrethi me më shumë informatorë të regjistruar, plot 752, e ndjekur nga Tirana me 625 informatorë.

Postimi i plotë:

Numri i informatorëve të Sigurimit (gjithsej 6941 persona) sipas rretheve, në korrik 1990:
Berat: 213
Mat: 154
Durrës: 495
Elbasan: 352
Kolonjë: 119
Fier: 349
Gramsh: 89
Gjirokastër: 277
Korçë: 537
Krujë: 181
Kukës: 336
Lezhë: 140
Librazhd: 150
Lushnje: 230
Dibër: 311
Përmet: 117
Pogradec: 136
Pukë: 106
Mirditë: 178
Sarandë: 366
Skrapar: 70
Shkodër: 752
Tepelenë: 74
Tiranë: 625
Tropojë: 175
Vlorë: 335
Dega e 2-të (për ambasadat): 74

Continue Reading

DOSSIER

Holokausti/Kampi nazist “Treblinka” nis shfarosjeset

Published

on

By

Për të kryer vrasjen masive të hebrenjve të Evropës, SS krijoi qendra vrasjeje të dedikuara ekskluzivisht ose kryesisht për shkatërrimin e qenieve njerëzore në dhomat e gazit. Treblinka ishte midis këtyre qendrave të vrasjeve. Ishte një nga tre qendrat e vrasjes të lidhura me Operacionin Reinhard, plani i SS për të vrarë pothuajse dy milionë hebrenj që jetonin në territorin e administruar nga Gjermania të Polonisë së pushtuar, të quajtur Qeveria e Përgjithshme. Treblinka u bë një nga tre qendrat e vrasjes të krijuara si pjesë e Operacionit Reinhard. Fillimisht u krijua si kamp pune i detyruar. Në nëntor 1941, nën kujdesin e SS dhe Udhëheqësit të Policisë për Distriktin e Varshavës në Qeverinë e Përgjithshme dhe autoritetet policore krijuan një kamp pune të detyruar për hebrenjtë, të njohur si Treblinka. Ky kamp u quajt më vonë si Treblinka I. Ai u shërbeu gjithashtu autoriteteve të SS dhe policisë si një kamp arsimor pune për polakët johebrenj, të cilët gjermanët e perceptonin se kishin shkelur disiplinën e punës.  Në korrik 1942, autoritetet e Operacionit Reinhard përfunduan ndërtimin e një qendre vrasjesh, të referuar si Treblinka II. Treblinka II ishte menduar për shfarosjen e hebrenjve të Varshavës dhe ishte vendosur në Qarkun e Varshavës të Qeverisë së Përgjithshme. Shikoni këtë term në fjalorth Megjithatë, për shkak se ishte pjesë e Operacionit Reinhard, ai u administrua nga Odilo Globocnik. Globocnik ishte SS dhe Udhëheqësi i Policisë së Qarkut të Lublinit.

Kur Treblinka II filloi operacionet, dy qendrat e tjera të vrasjes së Operacionit Reinhard, ishin tashmë në funksion. Këto qendra vrasjesh ishin Belzec dhe Sobibor. Kampi i punës dhe qendra e vrasjes në Treblinka u krijuan gjatë pushtimit gjerman të Polonisë në Luftën e Dytë Botërore. Ato ndodheshin në distriktin e Varshavës të Qeverisë së Përgjithshme. Kampi i punës njihej si Treblinka I. Ai u ndërtua rreth një grope zhavorri që ishte punuar para luftës dhe ndodhej rreth 3.5 milje nga stacioni hekurudhor i fshatit Treblinka. Ndërsa kjo ishte një zonë me popullsi të rrallë, ajo ishte në afërsi të një kryqëzimi të rëndësishëm hekurudhor në një fshat më të madh të quajtur Malkinia Gorna. Kryqëzimi hekurudhor Malkinia Gorna ndodhej rreth mesit të rrugës në linjën hekurudhore afërsisht 100 milje midis Varshavës dhe Bialystok. Vendndodhja e saj siguroi lidhje të mira hekurudhore midis rretheve të Qeverisë së Përgjithshme Shikoni këtë term në Fjalor dhe qytetet e Varshavës, Lublinit, Radomit dhe Bialystok. Autoritetet e operacionit Reinhard zgjodhën vendin e qendrës së vrasjes së Treblinkës në këtë zonë të largët. Treblinka II u hap afërsisht një milje në jug të kampit të punës. Ndodhej pranë fshatit Wolka Okraglik përgjatë një linje tjetër hekurudhore, lidhjes Malkinia-Siedlce. Gjermanët përmirësuan lidhjet hekurudhore midis këtyre pikave të ndryshme duke ndërtuar një shtyllë hekurudhore që çonte nga kampi i punës në qendrën e vrasjes dhe që lidhej gjithashtu me stacionin Malkinia. Vendi i qendrës së vrasjes ishte shumë i pyllëzuar dhe i fshehur nga pamja. Ai u shtri në një trapez që mbulonte një sipërfaqe prej 1,312 me 1,968 këmbë (një zonë e barabartë me pothuajse 34 fusha futbolli). Degët e pishës të endura në gardhin me tela me gjemba 8 metra të gjatë dhe pemët e mbjella rreth perimetrit shërbenin si kamuflazh, duke bllokuar çdo pamje në kamp nga jashtë. Kullat e rojës 26 metra të larta (pothuajse 2,5 kate) u vendosën përgjatë gardhit dhe në secilin nga katër qoshet. Qendra e vrasjes ishte e ndarë në tre pjesë: zona e pritjes, zona e jetesës dhe zona e vrasjes. Zona e banimit përmbante strehim për stafin gjerman dhe njësinë e rojeve. Ai gjithashtu përmbante zyra administrative, një klinikë, depo dhe punishte. Një pjesë përmbante baraka ku strehoheshin ata të burgosur hebrenj të përzgjedhur për punë të detyruar. Kjo punë e detyruar kishte për qëllim të mbështeste funksionin e kampit: vrasje masive.

Dëbimet në Treblinka

Dëbimet në Treblinka vinin kryesisht nga getot e rretheve të Varshavës dhe Radomit në Qeverinë e Përgjithshme. Shikoni këtë term në fjalorin Midis fundit të korrikut dhe shtatorit 1942, gjermanët deportuan rreth 265,000 hebrenj nga getoja e Varshavës në Treblinka. Midis gushtit dhe nëntorit 1942, SS dhe autoritetet policore deportuan rreth 346,000 hebrenj në Treblinka II nga Distrikti i Radomit. Nga tetori 1942 deri në shkurt 1943, gjermanët deportuan në qendrën e vrasjes së Treblinkës më shumë se 110,000 hebrenj nga Distrikti Bialystok, një pjesë e Polonisë së pushtuar nga gjermanët që ishte e bashkangjitur administrativisht Prusisë Lindore. Treblinka mori transportin e të paktën 33,300 hebrenjve nga rrethi i Lublinit. Autoritetet gjermane të SS dhe policisë deportuan hebrenjtë në Treblinka nga zonat e pushtuara nga bullgarët në Traki dhe Maqedoni. Ata deportuan gjithashtu rreth 8,000 hebrenj nga Theresienstadt në Protektoratin e Bohemisë dhe Moravisë. Grupe të tjera të vogla hebrenjsh me numër të papërcaktuar u vranë në Treblinka II. Gjermanët i dëbuan këto grupe nga Gjermania, Austria, Franca dhe Sllovakia përmes vendeve të ndryshme tranziti në Qeverinë e Përgjithshme. Shikoni këtë term në fjalor Për më tepër, një numër i papërcaktuar romë (ciganësh) dhe polakësh u vranë në Treblinka II. Dëbimet në Treblinka vazhduan deri në pranverën e vitit 1943. Më të spikaturit midis dëbimeve ishin rreth 7000 hebrenj të transportuar nga getoja e Varshavës pas likuidimit të saj pas kryengritjes së getos së Varshavës. Disa transporte të izoluara mbërritën pas majit 1943.

Stafi i Treblinkës I dhe II

Autoritetet në qendrën e vrasjes, Treblinka II, përbëheshin nga një staf prej 25-35 zyrtarë gjermanë të SS dhe policisë. Ashtu si me qendrat e tjera të vrasjes së Operacionit Reinhard, shumica e zyrtarëve të kampit i përkisnin organizatës T4 (“eutanazi”). Komandanti i parë i Treblinka II ishte Dr. Irmfried Eberl, një mjek. Ai kishte goditur me gaz pacientët si drejtor mjekësor i objekteve të “eutanazisë” në Brandenburg dhe Bernburg. Megjithatë, menaxhimi i dobët i Treblinkës çoi në shkarkimin e tij më 26 gusht ‘42, 6 javë pasi mbërriti. Zëvendësuesi i tij, kapiteni SS Franz Stangl, u transferua nga qendra e vrasjes Sobibor. Stangl ishte një ish-polic në Policinë Kriminale. Ai kishte shërbyer më parë si zv/menaxher i zyrës në qendrat e vrasjes së “eutanazisë” në Hartheim dhe Bernburg. Më 23 gusht 1943, pas revoltës së të burgosurve në Treblinka, Kurt Franz pasoi Stangl si komandant. Franz ka qenë më parë kuzhinier në qendrat e “eutanazisë” në Hartheim, Brandenburg, Grafeneck dhe Sonnenstein, si dhe në qendrën e vrasjeve në Belzec. Ai qëndroi komandant në Treblinka II deri në likuidimin e saj në nëntor 1943. Kapiteni SS Theodor van Eupen ishte komandanti i Treblinka I, kampi i punës, nga viti 1941 deri 1944. Ndryshe nga Treblinka II, e cila ishte pjesë e operacionit Reinhard, komandanti i Treblinka I nuk raportoi te autoritetet e Operacionit Reinhard dhe T4. Përkundrazi, komandanti i Treblinka I ishte në vartësi të SS dhe udhëheqësit të policisë në Varshavë. Nën udhëheqjen e autoriteteve gjermane qëndronte një njësi roje ndihmëse e policisë prej 90 deri në 150 burra. Të gjithë ishin ose ish-të burgosur të luftës sovjetike të kombësive të ndryshme ose civilë ukrainas të zgjedhur ose të rekrutuar për këtë qëllim. Anëtarët e njësisë së rojeve u trajnuan në një strukturë speciale të SS dhe Udhëheqësit të Policisë në Lublin, kampi i trajnimit Trawniki.

Vrasje masive

Trenat në hyrje me rreth 50 ose 60 vetura të nisura për në qendrën e vrasjeve ndaluan fillimisht në stacionin hekurudhor Malkinia. Njëzet makina në të njëjtën kohë u shkëputën nga treni dhe u futën në qendrën e vrasjes. Rojet urdhëruan viktimat të zbrisnin në zonën e pritjes, e cila përmbante murin dhe platformën e hekurudhës. Një ndërtesë e ngritur në platformë ishte maskuar si një stacion i vogël hekurudhor, i kompletuar me një orë prej druri dhe shenja fiktive të terminalit hekurudhor dhe orare hekurudhore. Personeli gjerman i SS dhe policisë njoftuan se të dëbuarit kishin mbërritur në një kamp tranziti. Shikoni këtë term në fjalorin Të dëbuarve iu kërkua të dorëzonin të gjitha gjërat me vlerë. Zona e pritjes përmbante një “shesh deportimi” të rrethuar me dy kazerma në të cilat të dëbuarit – me burra të ndarë nga gratë dhe fëmijët – duhej të zhvisheshin. Ai gjithashtu përmbante depo të mëdha. Këtu renditeshin dhe ruheshin pasuritë e braktisura nga viktimat. Më pas, mallrat u dërguan në Gjermani nëpërmjet Lublinit. Një shteg i kamufluar dhe i rrethuar të çonte nga zona e pritjes në hyrjen e dhomës së gazit, e vendosur në zonën e vrasjes. Ky ishte i njohur si “tub”. Viktimat u detyruan të vrapojnë lakuriq përgjatë kësaj rruge drejt dhomave të gazit, të etiketuara në mënyrë mashtruese si dushe. Pasi dyert e dhomës u mbyllën, një motor i madh me naftë i instaluar jashtë ndërtesës pomponte gaz monoksid karboni. Të gjithë ata që ishin brenda u vranë. Sonderkommando (detashmenti special) ishte një grup të burgosurish hebrenj të zgjedhur për të mbetur gjallë si punëtorë të detyruar. Anëtarët e këtij grupi punonin në zonën e vrasjes. Ata hoqën trupat nga dhomat e gazit dhe fillimisht i varrosën në varre masive. Në tetor 1942, personeli i kampit vendosi punëtorë të detyruar hebrenj për të zhvarrosur këto varre masive. Punëtorët e detyruar u urdhëruan të digjnin trupat në “furra” të hapura të bëra nga hekurudha. Kjo ishte në përputhje me përpjekjet e Sonderkommando 1005, të ngarkuar me gërmimin dhe shkatërrimin e dëshmive të vrasjeve masive naziste në lindjen e pushtuar nga gjermanët. Personeli gjerman dhe ndihmësit e trajnuar nga Trawniki vranë periodikisht anëtarët e detashmenteve të punëtorëve hebrenj dhe i zëvendësuan me persona nga transporti i sapoardhur. Të burgosurit Sonderkommando të përzgjedhur si punëtorë të detyruar punonin në zonën e administrimit-pritjes të kampit. Ata kishin për detyrë t’i detyronin të sapoardhurit të zhvisheshnin e të hiqnin dorë nga gjërat e tyre me vlerë. Ata u detyruan gjithashtu t’i futnin hebrenjtë e tjerë në “tubin” që të çonte në dhomat e gazit. Më pas, të burgosurit renditën pasuritë e viktimave për transport në Gjermani. Viktimave që ishin shumë të dobëta ose të sëmura për të arritur vetë te dhomat e gazit u tha se do të merrnin kujdes mjekësor. Anëtarët e Sonderkommando i çuan në një zonë të kamufluar, e cila ishte maskuar si një klinikë e vogël duke përdorur një flamur të Kryqit të Kuq. Atje, nëntetari SS Willi Mentz qëlloi viktimat në një gropë të hapur. Më parë, Mentz kishte kryer punë në objektet e “eutanazisë”.

Rezistenca dhe revolta në Treblinka

Nga fundi i korrikut 1942 deri në shtator 1943, personeli i kampit vrau rreth 925,000 hebrenj në qendrën e vrasjes së Treblinkës. Ata vranë gjithashtu një numër të panjohur polakësh, romë, Shiko këtë term në fjalor dhe robër sovjetikë. Treblinka I, kampi i punës së detyruar, funksionoi deri në fund të korrikut 1944. Ndërsa qendra e vrasjes ishte në funksionim, disa nga hebrenjtë që vinin u zgjodhën dhe u transferuan në Treblinka I. Ata hebrenj shumë të dobët për të punuar në Treblinka më dërguan periodikisht në Treblinka II të vritet. Gjatë fundit të korrikut 1944, me lëvizjen e trupave sovjetike në zonë, autoritetet e kampit dhe rojet e Trawniki qëlluan 300-700 të burgosurit hebrenj të mbetur. Kampi u çmontua me nxitim dhe u evakuua. Të gjitha gjurmët e saj u shkatërruan. Në tokë u mbollën lule lupine dhe një fermer gjerman etnik u instalua në pronë për të kamufluar realitetin e asaj që kishte ndodhur në këtë vend. Ushtria e Kuqe Sovjetike pushtoi vendin e kampit të punës dhe qendrës së vrasjes gjatë javës së fundit të korrikut 1944.

Continue Reading

DOSSIER

Breshka, Tuneli, plazhet e shqiptarëve para 90-ës

Published

on

By

Nga Uvil Zajmi

Cilat kanë qenë plazhet e preferuara, dhe si bënin shqiptarët pushimet para dhe pas viteve 50-të, në veçanti ata që preferonin detin? Durrësi ai më kryesori, në tre muajt e verës, i frekuentuar nga aristokracia, pasanikët, por dhe nga vetë Mbreti Zog. Pastaj periudha e viteve 1960-‘70-‘80-të kanë qenë të veçanta për shqiptarët, individë apo familje që pëlqenin detin. Në ato fillime plazhet ishin të pakta dhe Durrësi, Vlora, Saranda ishin ato më kryesorët. Shëngjini filloi të preferohej me vonë, si dhe Divjaka, ndërsa Dhërmiu, apo bregdeti jonian, ndonëse pëlqehej ishte i kufizuar nga udhëtimi i largët, i vështirë dhe mundësia e pakët për sistemim.

Pra, plazhi i Durrësit ishte epiqendra, (shumë më pak ai i Golemit dhe i Currilave), kur vetë durrsakët si dhe kryeqytetasit dyndeshin në fundjavë. Ndryshe qëndrimi familjar që ishte i planifikuar dy javor, me leje dhe kabina që jepeshin nga qendra e punës apo ndërmarrja, por edhe me fleta kampi që shpërndaheshin nga Bashkimet Profesionale, kryesisht për punonjës të dalluar. Por edhe nga Organizatat e Rinisë kishte fleta kampi për të rinjtë revolucionarë. Në vitet ‘80-të, kishte edhe kampe me çadra për studentë të vendosura tek ‘Hekurudha’, në pjesën matanë rrugës. Në plazh, kishte edhe vila të ndërtuara nga individë apo familje gjatë kohës së Mbretërisë së Zogut, por të sekuestruara nga sistemi komunist dhe që jepeshin për përdorim gjatë muajve të verës për kuadro, apo familje të privilegjuara.

Natyrisht në raport me kabinat prej dërrase, ishin shumë komode. Si në kabina, apo vila, familjarët gatuanin vetë dhe të dukej habi, kur në mëngjes, nga kabinat dilnin njerëz, apo familjarë të shumë të numër, çka tregonte se në atë kabinë, me hapësira të vogla, te kishin fjetur shumë persona. Kjo intensive, e pashmangshme të shtunën për të diel. Një histori, sa nostalgjike e përjetuar nga breza, e shtrirë nga “Teuta” te “Apolonia”, “Hekurudha” deri te “Iliria”, me “Breshkën”, aty ku lindën historitë e dashurive më të famshme shqiptare.

Nga treni veror, barkat me qira, ndeshjet, xhirot e famshme, moda, kinemaja verore, kabinat e paharruara ditore për veshje-zhveshje, çadrat, radiot e dorës, Hotel “Adriatiku” me turistet e huaja, orkestrat, radha për ujin e pijshëm, Vila “Lule” ( arkitektit të famshëm Kristo Sotiri) dhe ‘Blloku’, zona e ndaluar për të gjithë. Një kohë e shkuar, pasione pa kthim, e që brezin tim e rikthen te kënga e njohur e muzikës italiane, “Come passa il tempo”- e kënduar nga Camaleonti, Dik Dik dhe M. Vandeli, edhe këta të “Viteve ‘70”.

Plazhi i Durrësit, fillimet…!

Në fillim të shekullit 20-të zona e plazhit ka qenë tokë bujqësore, madje rruga Durrës-Kavajë, pjesa Ura e Dajlanit –Plepa, ishte me kalldrëm dhe shërbente si vijë ndarëse e pjesës së plazhit dhe tokës bujqësore. Duke parë cilësinë e rërës, italianët kishin treguar interes për këtë zonë. Rreth viteve ‘30-të Mbreti Zog dhe Oborri Mbretëror, ngarkoi Bashkinë e Durrësit me një grup specialistësh, të hartonin planin rregullues për plazhin në një gjatësi 4 km. të ndara në 300 parcela, me sipërfaqe 400-500 m2 secila. Bashkia e Durrësit ja shiste tregtarëve durrsakë apo tiranas (nuk figurojnë të huaj) që sipas planit urbanistik, duhet të ndërtonin ndërtesa deri në dy kate dhe të larguara detyrimisht 80 metra nga vija e ujit, me kushtin që gjysmës së sipërfaqes t’i jepej përparësi gjelbërimit.

Kjo zonë e quajt “Banjat e Durrësit” dhe deri në prag të Luftës së Dytë Botërore, ishin ndërtuar rreth 80 vila, vlera e të cilave lëvizte nga 1.500 deri në 5000 franga ari. Në këtë periudhë vetë Mbreti Zog e familja e tij, ishin admirues të detit. Ndërkohë, pronarët e vilave të ndërtuara apo tregtarët si dhe familjet e mëdha e të njohura nga Tirana, ishin frekuentues të rregullt të plazhit, madje fotot e kohës e konfirmojnë realisht këtë fakt. Pas luftës, të gjitha vilat e plazhit u shtetëzuan e fillimisht u përdorën si Shtëpi Pushimi për punëtorët, ndërsa më pas, një pjesë e tyre u kthyen në vila pritje për udhëheqësit e partive të huaja marksiste–leniniste dhe si Shtëpi Pushimi për drejtues të lartë partie. Qytetarët durrsakë filluan ta frekuentojnë masivisht plazhin vetëm në fillim të viteve ’60-të. Deri në atë kohë ata i drejtoheshin Currilave në veri-perëndim të qytetit.

“Breshka”, kush ishte njeriu që i dha emër?

Një pjesë e rëndësishme sidomos në aspektin nostalgjik për plazhin e Durrësit, mbetet ndërtesa te Hekurudha me emrin “Breshka”. Por, cili ishte ai që e ndërtoi vilën dykatëshe më të famshme të plazheve shqiptare e njohur me emrin e veçantë “Breshka”? Ndonëse njihet si Rexhep Breshka, emri i vërtetë është Rexhep Çakrri. Dokumentet e kohës, ato të gjendjes civile saktësojnë këtë fakt. I lindur në Durrës në vitin 1989, ai është I dyti nga pesë fëmijët e familjes së Hysejn Çakrrit, të përbërë nga katër vëllezërve dhe një motre. Ndonëse me traditë në tregtinë e vogël, kryesisht të lëkurëve, copave dhe material ndërtimit, Rexhep Çakrri figuron me profesion hotelier. Njeri i thjeshtë dhe shumë punëtor me një vizion admirues për kohën, shumë shpejt do të nuhaste se tregtia e breshkave me italianët do të ishte fitimprurëse. Nuk kishte gabuar, madje prej tyre morri famë, u pasurua, investoi deri në ndërtimin e stabilimentit të famshëm.

Ideja për ndërtimin e hotelit…!

Aktiviteti i tij i parë bamirëse ka qenë ndërtimi i zonës përballë “Vollgës”, për të bërë banjë në det qytetarët durrsakë. Ai e kufizoi duke e ndarë më dërrasa në dy pjesë, veç për burra e gra, në mënyrë që të mos shiheshin nga njëri-tjetri. Por, me ardhjen e një reparti ushtarak italian në Durrës rreth viteve ’30-të, që shërbeu edhe për miqësinë e vëllezërve Çakrri me disa prej tyre, lind edhe bashkëpunimi tregtar por në veçanti ai i ndërtimit në zonën e plazhit. Fillimisht pasi morën me qera një truall toke rreth 500 m2, pak kohë me vonë vëllezërit Çakrri të detyruar nga Bashkia e blenë atë. Bashkë me një italian, rreth vitit 1932 ndërtuan një urë me dërrasa që futej disa metra në det, që do t’i shërbente për transport tregtar me mjete të vogla lundruese nga porti deri tek kjo zonë (Hekurudha), duke evituar rrugën automobilistike.

Pastaj ideuan ndërtimin e një ndërtese dykatëshe përballë kësaj ure, me funksion të dyfishtë: Restorant kati i parë dhe hoteli i dyti. Njëkohësisht edhe ndërtimin e disa kabina të vogla prej dërrase dhe vendosjen e disa ruleve në dy krahët e hotelit, për veshje zhveshje ditore të plazhistëve. Ndërtimi i’u besua arkitektëve shqiptarë të kohës, ndërsa për administrim vëllezërit Çakrri si dhe ortaku Italian, i’a besuan Rexhepit pasi, ishin të angazhuar me të tjera punë. Hoteli nuk pati emër, por më pas ai filloi të njihej si hoteli i Xhepit, pastaj i “Xhepit të Breshkave”, dhe përfundimisht me kalimin e kohës “Hotel Breshka”. Për rrjedhojë, të gjithë familjes Çakrri, i’u tjetërsua mbiemri në Breshka.

Punimet për ndryshim apo investime të vogla kryesisht në mirëmbajtje, vazhduan edhe gjatë Luftës (1939-1944) dhe kjo infrastrukturë i qëndroi kohës deri kur shteti vendosi për ta shtetëzuar. Pas përfundimit të Luftës, të dy ortakët u ndanë për të mos u takuar kurrë më, për shkak të izolimit, por ajo që ngritën mbeti dhe ndërtesa me emrin “Breshka” mori famë e popullaritet, ndonëse ideatorët nuk jetonin më. Vetëm një tentativë pas viteve ‘90-të, kur një anije me emrin “Breshka” ndaloi në portin e Durrësit dhe familjarët e italianit kërkuan të takohen me ato të Rexhep Breshkës, pa mundur të realizohet.

Fundi i trishtuar…!

Pas përfundimit të Luftës dhe ardhjes në fuqi të ‘Pushtetit Popullor, ashtu si të gjithë tregtarëve, edhe Rexhep Çakrrit- Breshka, i’u konfiskua e gjithë pasuria, ndër to edhe hoteli-pista, kabinat, e gjithçka që ndërtoi në atë zonë të plazhit. Ai vdiq në vitin 1949, në moshën 60 vjeçare, duke lënë pas vetëm gruan Nadire (1905-1993) dhe tre fëmijët, Ramazanin, ish-boksier i Klubit Sportiv “Partizani”, Besnikun dhe Sedeten, si dhe një pasuri të madhe që i shërbeu brezave ndër vite, por që familjarët nuk trashëguan asgjë, përveç famës së emrit që la. Edhe sot familja e shumtë në numër e Çakrrit, në dokumentin apo pasaportat që kanë, figurojnë zyrtarisht me mbiemrin popullor “Breshka”.

Frekuentimi i plazhit

Si një vend bregdetar, deti ka qenë preferencë e shqiptarëve më shumë se ai malor. Qytetarët durrsakë filluan ta frekuentojnë masivisht plazhin pas mes viteve ‘50-të. Deri në atë kohë i drejtoheshin plazhit të Currilave në veri-perëndim të qytetit. Pikërisht në fund të viteve ‘50-të, krahas shtetëzimit të vilave të ndërtuar nga tregtarët, filluan të ndërtohen komplekse hotelerie me arkitekturë të dukshme sovjetike, si Hotel “Adriatik”, “Butrinti”, “Kruja” dhe “ Durrësi”, si dhe Shtëpitë e Pushimit të Punëtorëve, apo të ristrukturohen Konvaleshenca e Ministrisë së Brendshme e të ndërtohen, ajo e Ministrisë së Mbrojtjes, Kampi i Pionierëve dhe Kampi i Rinisë në Golem, që ishte me çadra.

Jemi në vitet kur plazhi i Durrësit kthehet në pikën verore më të rëndësishme për intelektualë, sportist, artistë, qytetarë, studentë e familjarë, të cilët me kursimet tyre vjetore synonin ti shpenzonin gjatë kësaj periudhe në plazhin më të frekuentuar të vendit. Bregdeti jonian shfrytëzohej shumë pak, me një numër të reduktuar pushuesish. Dhërmiu ishte ai më kryesori, që kishte një ndërtesë të vogël, që shërbente si Kamp Pushimi, për të cilin jepeshin fleta kampi vetëm nga Bashkimet Profesionale. Udhëtimi për në atë zonë ishte i vështirë dhe me kushte minimale për pushuesit. Ndërkohë, frekuentoheshin më pak plazhet e Shëngjinit, Golemit dhe Patokut, (10 km. në vijë të drejtë nga qyteti i Laçit), ndërsa vlonjatët kishin plazhin e vjetër, ndërsa sarandjotët atë në qytet. Ksamili, nuk njihej fare si plazh, madje ishte zonë e ndaluar, si të gjitha zonat kufitare. Ndërsa pishinat popullore, nuk ekzistonin fare në ato vite.

Si planifikoheshin pushimet?


Leja e pushimit dy javore ishte e vetmja kohë pushimi për të gjithë shqiptarët në harkun e një viti. Pëlqehej periudha korrik-gusht, shumë më pak qershori apo shtatori. Nga ndërmarrjet, jepeshin autorizim për një sistemim në dhoma me sipërfaqe të vogla, me një komoditet minimal, me emrin kabina. Ato ishin prej dërrase apo betoni shumë të vogla. Por kishte edhe fleta-kampi, që jepeshin nga Bashkimet Profesionale, kryesisht për punonjës të dalluar dhe nga Organizatat e Rinisë për të rinjtë revolucionarë. Në vitet ‘80-të, u aplikuan edhe çadra për studentë e familjarë të cilat u vendosën tek “Hekurudha”, (Plazhi i Durrësit), në pjesën matanë rrugës.

Por, më të preferuar ishin vilat e ndërtuara nga tregtarë, pasanikë gjatë kohës së Zogut, por të sekuestruara më vonë dhe që jepeshin për përdorim gjatë muajve të verës për kuadro, apo familje të elitës. Transporti i familjeve për në plazh nga Tirana në Durrës, bëhej me prenotim, me mjete tip “Zuk”, me të cilin udhëtonin katër apo pesë familje. Të gjithë ishin të detyruar të merrnin me vete mbulesa, enë kuzhine, deri tek furnela e bidoni i vajgurit, gjithçka që nevojitej për 15 ditë qëndrim. Administrata e plazhit siguronte kabinën, krevate e dyshekë, çadrën, të cilat i merrje në ardhje dhe i dorëzoje kur mbaronte 15 ditshi.

Familjarët gatuanin vetë, madje kishte radhë për ushqime, apo për ujë të pijshëm, që merrej me bidonë plastikë të cilët vendoseshin në radhë për të pritur të mbusheshin në një çezëm që dilte nga toka. Por, e vajtja për nevoja personale në banjot publike, ishte një tjetër proçes aspak komod. Kur zbardhte dita, nga ato kabina të vogla do të shihje të dilnin njëri pas tjetrit njerëz, apo familjarë të shumë të numër, çka tregonte se në në një hapësirë të vogël, kishin fjetur disa persona. Po kështu edhe në çadra, shpesh here qëndrimi ishte tejet e populluar. Pastaj vajtja në rërë, hapja e gropës dhe sistemimi i çadrës.

Treni veror, i paharruar, të parët durrsakët

Pas viteve ’50-të kur fluksi u shtua, udhëtimi i durrsakëve drejt plazhit realizohej me tren, biçikleta, por edhe me karrocë me kalë që me itinerarin vajtje-ardhje, transportonte plazhistë deri tek “Hekurudha”. Por, ai që nuk harrohet dhe mbahet mend ishte treni veror. Ideja për të ndihmuar durrsakët e shumtë që shkonin në plazh, i shtyu drejtuesit e Hekurudhës, të sajonin trenin veror, duke i transformuar disa vagonë të amortizuar, në vagonë verorë. Në karrocerinë e tyre u vendosën stola prej dërrase, një mbulesë ose jo, dy-tre vagonë. Kjo pas ndërtimit të hekurudhës Durrës- Peqin (1947), me vajtje ardhje Durrës-Plazh–Golem, ishte çdo ditë dhe një herë në çdo orë.

Tiranasit, drejt “Breshkës” edhe me motor e biçikleta!

Ai me tren, nga Tirana në Durrës ka qenë mjeti i preferuar dhe modern për kohën gjatë tre muajve të plazhit, në veçanti pas ndërtimit të hekurudhës Tiranë –Durrës 1949. Deri në vitin 1974 nisja nga Tirana bëhej nga stacioni i vjetër i trenit që ndodhej rreth 500 metra në thellësi të rrugës paralele me stacionin e ri. Bileta kushtonte 45 lekë, kur ishte me prenotim vajtje-ardhje, 70 lekë. Edhe në Durrës, stacioni ishte ai viteve ‘50 të (aktualisht ka mbetur ndërtesa në gjendje të mirë), më pas u ndërtua ai i ri.

Treni i viteve 1950-’60-të, ishte ai me vagonë të vegjël dhe me lokomotivë që punonte me qymyr. Në vitin 1965, filloi treni me lokomotivë nafte, vagonë të gjatë të ardhur nga Çekosllovakia, që u përdor për pasagjerë, ndërsa ai me qymyr që kaloi për mallrat. Por, ai që nuk harrohet dhe mbahet mend edhe për kryeqytetasit ishte treni veror. Nisur nga fluksi i madh pas viteve ‘60-të, lindi nevoja që nga Tirana të nisej edhe një tren veror. Fillimisht me qymyr, deri në vitet ‘70-të, ka funksionuar rregullisht. Aplikohej në fund javë të shtunë e të djelë, ku ishte më intensiv, por edhe gjatë javës. Me pak vagonë, 4-5 të tillë, ai nisej në mëngjes ora 6.00 dhe kthehej në mbrëmje. Pra vetëm një rrugë, vajtje-ardhje Tiranë-Shkozet, jo në Durrës.

Qëndronte në Shkozet, priste pasagjerët dhe kthehej.

Ishte i ndërmjetës midis trenave zyrtarë, dhe tejet i preferuar pasi udhëtoje në fresk, me bileta vajtje-ardhje, që i prenotoje gjatë javës. Ecte me një shpejtësi 40-50 km, krejtësisht i hapur si ato të filmave. Madje mbeturinat e qymyrit shpesh herë bënin pis udhëtuesit, prandaj qëndrimi me kurriz nga Lokomotiva, ishte më komod. Vetëm gjatë muajve të plazhit, pastaj ai qëndronte në një nga kapanonet ku riparoheshin e trenat. Treni ishte prodhim rus, mbante rreth 2000 pasagjerë, shumë prej tyre qëndronin në këmbë gjatë gjithë rrugës, rreth 1 orë udhëtim. Bileta kushtonte 45 lekë copa, kur ishte me prentotim, 70 lekë vajtje-ardhje. Deri në fund të viteve ‘60-të, pastaj u hoq nga qarkullimi. Por edhe me biçikleta, motor kush kishte apo, edhe me ndonjë mjet të rastit, kanë udhëtuar për në plazh. Ai me biçikleta konsiderohej edhe si sport, shoqërohej me mjete ndihmëse në rast nevoje, si kamerdare rezervë, pompë, mastiç, letër zumpare. Me të mbërritur, biçikleta vendosej në rërë me gomat lart. Sidoqoftë, klasiku mbetej me treni.

Tuneli, aty ku frika, ngacmimet mbuloheshin me britma?!

I vetmi në ato vite në hekurudhën shqiptare. Dikush kishte frikë, kryesisht gra e fëmijë, por jo të rinjtë. I modeluar sipas stilit rus, treni për në Durrës ishte i detyruar të kalonte aty, në kodrat e Rrushbullit, pak kilometra para mbërritjes në Shkozet. Karakteristikë ishin vërshëllimat e zgjatura e të forta, britmat, ulërimat, ishte vetmi vend ku mund të bërtisje i lirë, pasi ishte e vështirë të verifikonte. Madje dikush tentonte edhe te ngacmonte ndonjë femër në ato pak çaste që mund t’i ndodhej pranë. Pastaj kur drita afrohej dhe treni dilte nga tuneli, të gjithë dukeshin të qetë, normalë dhe aspak dikush prej tyre kishte qenë ndryshe pak sekonda më parë. Pastaj mbërritja në Shkozet: Disa udhëtues hidheshin nga shkallët e trenit, kur ai kishte ulur shpejtësinë, ende pa u ndalur krejtësisht. Kishin aftësinë të sinkronizonin hapat e tyre me shpejtësinë, pa rrezikuar jetën në atë kërcim vallëzues, por të kënaqur si askush tjetër.

Nga Shkozeti, drejt Hekurudhës, të gjithë në këmbë!

Jo të gjithë trenat ndalonin në Shkozet, ato të linjave kryesisht. Dhe për këtë arsye, të vije në plazh duhet të merrje autobuzin, Durrës-Plepa. Vetëm në fundjavë, bashkë me trenin veror, Shkozeti ishte i detyruar që treni të ndalonte. Pikërisht ky ishte edhe një ndër momentet më kulmore e fillimit të ditës intensive të plazhit, kur treni mbërrinte në stacionin e Shkozetit, nga ku turma si një lumë, derdhej fillimisht në atë rrugë të ngushtë e të gjatë 100 metra që e lidhte stacionin me rrugën kryesore automobilistike të plazhit. Të gjithë në këmbë, turma kthehej majtas dhe merrte drejtimin paralelisht me bregun, në rrugën e dytë përbri asaj automobilistike.

Continue Reading

DOSSIER

30 vite pas masakrës, ende s’ka një të vërtetë

Published

on

By

Janë mbajtur gjyqe të shumta në të cilat bosët dhe të penduarit e rremë u dënuan, por autorët e keqdrejtimit mbeten të panjohur

“Borsellino 1, bis, ter, quater”, një vendim rishikues për të korrigjuar shtatë dënime të përjetshme të shkaktuara padrejtësisht, pastaj aktakuza kundër asaj që është përcaktuar “keqdrejtimi më serioz në historinë republikane” dhe në fund gjykimi, ende në rrjedhë në shkallën e dytë, në kurriz të superlatantit të fundit të Cosa Nostra: shefit Matteo Messina Denaro.

Për të mos folur për ankesat dhe vendimet e Gjykatës së Lartë. Dhjetëra fjali që kanë sqaruar sigurisht rolin e mafias në sulmin ndaj gjyqtarit Paolo Borsellino dhe agjentëve të shoqërimit, por që ende lënë pa përgjigje shumë pikëpyetje: nga përgjegjësitë e jashtme ndaj Cosa Nostra, te fati i axhendës së kuqe, ditari mbi të cilin gjyqtari shkroi sekretet e tij, u zhduk në ajër, deri në emrat e autorëve të keqdrejtimit të hetimeve për masakrën.

Një drejtim i gabuar që gjyqtarët thonë “ka pasur”, por që mbeti i pafajshëm pas vendimit të së enjtes së kaluar, i cili shpalli akuzat ndaj dy prej policëve, të akuzuar për ndotjen e hetimeve të masakrës, dhe liroi një agjent të tretë. Vite gjykimesh pa një të vërtetë: një paradoks tërësisht italian që, sidomos në familjet e viktimave, ngjall hidhërim dhe zhgënjim.

Gjyqi i parë

Por le të shkojmë me radhë: gjyqi i parë për vdekjen e Paolo Borsellinos u mbajt në vitin 1994. Në tribunë, si ekzekutues materiale Vincenzo Scarantino, një kontrabandist i vogël i Guadagna-s që kishte akuzuar veten për masakrën, bosi Salvatore Profeta, Giuseppe Orofino, pronari i punishtes ku 126-ja e përdorur si makinë bombë ishte e mbushur me TNT dhe Pietro Scotto. Në shkallën e parë të gjithë u dënuan me burgim të përjetshëm ndërsa Scarantino, i penduar dhe akuzues i të tjerëve, ishte 18 vjeç. Në apel, dënimi i përjetshëm u konfirmua vetëm për Profetin, dënimi i Orofino u rrit në 9 vjet për ndihmë dhe nxitje dhe Scotto u shpall i pafajshëm. Konfirmohet 18 vjet në Scarantino. Fjalitë janë përfundimtare.

Gjyqi i dytë

Gjyqi i dytë, në të cilin u akuzuan burrat e Kupolës dhe krerët e Cosa Nostra, përfundoi më 18 mars 2004 me 13 burgime të përjetshme. Burgimi i përjetshëm është konfirmuar për Totò Riina, Salvatore Biondino, Pietro Aglieri, Giuseppe Graviano, Carlo Greco, Gaetano Scotto, Francesco Tagliavia. Burgim i përjetshëm edhe për Cosimo Vernengo, Giuseppe La Mattina, Natale Gambino, Lorenzo Tinnirello, Giuseppe Urso dhe Gaetano Murana që ishin shpallur të pafajshëm në shkallë të parë. Dënimi ka marrë formë të prerë, por pendimi i bosit mafioz Gaspare Spatuzza, i cili denoncoi keqdrejtimin e hetimeve të para të kryera për akuzat e rreme të Scarantino, çoi në pezullimin e dënimeve për Profeta, Scotto, Vernengo, Gambino, La Mattina. Urso dhe Murana, të akuzuar padrejtësisht. Dënimet e tyre u përmbysën në fund të shqyrtimit të mbajtur në Catania.

Përfundimi i gjyqit

Megjithatë, gjyqi i Borsellinos përfundoi në vitin 2006, pasi Gjykata e Lartë kishte anuluar pjesërisht dënimin e vitit 2003 të Gjykatës së Apelit të Apelit të Caltanissetta-s, duke e transferuar dosjen në Catania. Dënime të përjetshme të shqiptuara për Bernardo Provenzano, Pippo Calò, Michelangelo La Barbera, Raffaele dhe Domenico Ganci, Francesco dhe Giuseppe Madonia, Giuseppe dhe Salvatore Montalto, Filippo Graviano, Cristoforo Cannella, Salvatore Biondo i mbiquajtur ”Biondi” dhe Giuseppe Farinella, Salvatore Buscemi, Benedetto ”Nitto ‘ Santapaola, Mariano Agate, Benedetto Spera. Dy bashkëpunëtorët e drejtësisë Antonino Giuffrè dhe Stefano Ganci u dënuan me 20 dhe 26 vjet heqje lirie.

U dënuan edhe tre të penduar: Salvatore Cancemi (18 vjet e 10 muaj), Giovanni Brusca (13 vjet e 10 muaj), Giovanbattista Ferrante (16 vjet e 10 muaj).

Nga ana tjetër, lagja e Borsellinos u bë përfundimtare në vitin 2021 dhe pa dy bosët e mafias Salvatore Madonia dhe Vittorio Tutino të dënuar me burgim të përjetshëm për masakër dhe tre të penduarit e rremë Calogero Pulci (që ishte dhjetë vjeç), Francesco Andriotta (9 vjet). dhe 6 muaj) dhe Vincenzo Scarantino, i cili u largua nga vendi i ngjarjes për shkak të parashkrimit të akuzës.

Ata të gjithë u akuzuan për shpifje. Gjyqi për keqdrejtimin, i cili do të ishte krijuar përmes ndërtimit të të penduarve të rremë si Scarantino, është i freskët nga dënimi: tre hetues që ishin pjesë e pishinës përfunduan në lokal, përsëri për shpifje, por të rënduar duke favorizuar mafioz, të cilët hetuan masakrën: Mario Bo, Fabrizio Mattei dhe Michele Ribaudo. Kur ra rrethana rënduese, për dy të parët u parashkrua shpifje, ndërsa Ribaudo u shpall i pafajshëm.

 

Continue Reading

DOSSIER

Një shembull për mijëra njerëz në mbarë botën

Published

on

By

Në foto Dick dhe Rick Hoyt. Dick është babai dhe Rick i biri. Të dy formuan një ekip të mrekullueshëm, i cili është bërë një shembull për mijëra njerëz në mbarë botën. E gjitha filloi në Winchester, në Shtetet e Bashkuara, rreth 50 vjet më parë. Rick pati probleme gjatë lindjes. Kordoni i kërthizës u lidh rreth qafës së tij, duke i ndaluar oksigjenin të arrinte normalisht në tru.
Si pasojë fëmija kur u rrit nuk mund te fliste dhe te kontrollonte levizjen e gjymtyrëve.
Megjithatë prindërit e tij vendosën gjithashtu që, brenda kufijve të mundësive që kishin, ta edukonin të voglin si një fëmijë normal.
Për 11 vjet, babai dhe nëna e Rick Hoyt i dhanë gjithë dashurinë dhe kujdesin e tyre djalit të vogël. Por, pikërisht, ashtu siç u kishin thënë mjekët, ai dukej se nuk i përgjigjej asnjë stimuli nga mjedisi rrethues. Megjithatë, një ditë ata vunë re se fëmija i ndoqi lëvizjet e tyre me sy. Gjithashtu dukej se prindërit e kuptuan shumë mirë se çfarë thoshin sytë e djaloshit .
Ky gjest i mbushi prindërit me optimizëm. Ata vendosën të shkonin në departamentin e inxhinierisë të Universitetit Tufts. Pyetën nëse kishte ndonjë mjet për të mundësuar komunikimin me djalin. Ekspertët u thanë jo, sepse fëmija nuk shfaqte ndonjë aktivitet të trurit. Megjithatë, prindërit kërkuan që t’u tregonin një shaka, kur ata e bënë, djali i tyre Rick filloi të qeshë.
Inxhinierët u impresionuan nga reagimi, kështu që vendosën të punonin për të krijuar një sistem në mënyrë që Rick të mund të komunikonte nëpërmjet një lëvizjeje të vogël. Një vit më vonë gjithçka ishte gati. Të gjithë prisnin me ankth për fjalët e para të Rikut. Për habinë e tyre, këto fjalë ishin “Forca Bruins!”, ekipi lokal i hokejt.
E kështu nisi një fazë e re për Hoyt. Të gjithë ishin entuziastë që të mund të flisnin me Rick. Ata mbetën edhe më të mahnitur kur panë se djali ishte shumë aktiv dhe i ndjeshëm. Ai donte të merrte pjesë në gjithçka. Një nga mësuesit e shkollës mbeti e paralizuar, kështu që u organizua një konkurs atletik për të mbledhur fonde për kujdesin e tij. Rick tha se donte të merrte pjesë.
I ati pranoi të vraponte me djalin e tij. Djali u ul në karrocë dhe Dick e shtyu. Gara ishte shumë e vështirë. Pretendimet ishin të larta dhe dukej e pamundur për të kapërcyer pengesat. Megjithatë, qëllimi i vetëm ishte të mos ishin të fundit në garë. Dhe ia dolën.
Kur mbërritën në gjysmën e garës, Rick kishte një buzëqeshje të madhe në buzë.
Më vonë, Rick i tha të atit diçka që kurrë nuk do ta harrojë: “Babi, kur vrapojmë së bashku, nuk ndihem më me aftësi të kufizuara”. Ai donte të përjetonte ndjenjën e arritjes së qëllimit shumë herë të tjera. Në vitin 1979, Rick dhe Dick, ekipi Hoyt, morën pjesë në Maratonën e Bostonit. Dy vjet më vonë vendosën të provonin triatlonin. Kishte vetëm një problem: babai nuk mund të notonte. Zgjidhja? Mësimi. Pothuajse 50 vjeç, Dick mësoi të notonte për të konkurruar me djalin e tij. Këtë herë do ta shtynte nga një varkë për të përmbushur pjesën e ujit. Asgjë nuk e kishte bërë Rick aq të lumtur sa të merrte pjesë në këtë test të ri. Çdo herë që arrinte qëllimin, edhe pse i renditur nga fundi, një buzëqeshje e madhe ndriçonte fytyrën.
Bab e bir morën pjesë në 66 maratona dhe përfunduan mbi 975 prova. Gjithashtu Rick u diplomua në Universitetin e Bostonit. Dick Hoyt u nga nga jeta vitin e kaluar ne moshën 80 vjeçare.
Continue Reading
Advertisement
Advertisement

TRENDING