Iku rehatia/ Rikthimi i shërbimit të detyrueshëm ushtarak, nevojë strategjike për Shqipërinë

Rikthimi i debatit mbi shërbimin e detyrueshëm ushtarak nuk është më një temë periferike për nostalgjikët ose për ata që ëndërrojnë ditët e vjetra të detyrimit të përgjithshëm.

Profesor Kristaq Xharo, ekspert i sigurisë dhe ish-zëvendës përfaqësues ushtarak i Shqipërisë në NATO, thotë për Albanian Post se ky rikthim është “një nga treguesit më të mprehtë të përkeqësimit të mjedisit të sigurisë”.

Historikisht, tregon ai, shoqëritë nuk hapin diskutime të tilla në periudha rehatie strategjike; ato bëjnë këtë vetëm kur garancitë tradicionale duken të pamjaftueshme dhe shtetet ndjejnë nevojën për të rritur jo vetëm kapacitetet ushtarake, por edhe gatishmërinë shoqërore për kriza.

Pyetja që lind për Shqipërinë është e thjeshtë në formë, por komplekse në përmbajtje: a duhet shërbimi i detyrueshëm ushtarak të rikthehet si një nevojë reale strategjike, apo mbetet thjesht një debat simbolik?

Xharo përgjigjet qartë: “Rikthimi i shërbimit të detyrueshëm nuk është më një debat periferik apo nostalgjik, por pjesë e një prirjeje të qartë evropiane. Sot, rreth 70% e vendeve evropiane – shumica anëtare të NATO – ose kanë rikthyer forma të shërbimit të detyrueshëm, ose janë në proces rishikimi të tij, duke e konceptuar gjithnjë e më shumë si shërbim kombëtar, jo vetëm ushtarak.”

Lufta në Ukrainë, shpjegon Xharo, ka nxjerrë në pah dobësi serioze në rezervat njerëzore, gatishmërinë shoqërore dhe aftësinë për të përballuar kriza të gjata.

“Siguria nuk mbështetet vetëm te teknologjia apo profesionalizmi, por edhe te pjesëmarrja qytetare”, thotë ai. Kjo do të thotë se modelimi i sigurisë kombëtare nuk mund të jetë i kufizuar tek forcat e armatosura profesioniste, por duhet të përfshijë qytetarin në mënyrë aktive.

Për Shqipërinë, sipas Xharos, pyetja strategjike nuk është “po apo jo”, por “çfarë modeli?”.

A duhet të adoptohet një shërbim klasik ushtarak, një sistem rezervistësh, apo një shërbim kombëtar gjithëpërfshirës që përfshin mbrojtjen civile, emergjencat natyrore, sigurinë kibernetike bazë dhe mbrojtjen e infrastrukturës kritike?

“I konceptuar në këtë mënyrë, shërbimi i detyrueshëm shkon përtej rritjes së kapaciteteve mbrojtëse dhe kthehet në instrument kohezioni kombëtar, duke forcuar identitetin qytetar, disiplinën, solidaritetin ndërbrezor dhe lidhjen mes qytetarit dhe shtetit në një shoqëri të prekur nga emigracioni dhe polarizimi,” shpjegon ai.

Studimet krahasuese, nënvizon profesori, tregojnë se vendet që e trajtojnë shërbimin si detyrim qytetar dhe jo thjesht ushtarak shfaqin nivele më të larta besimi institucional dhe gatishmërie për emergjenca. Kjo sugjeron se një model fleksibël dhe jo-militarizues mund ta kthente debatin shqiptar nga një çështje e ngarkuar emocionalisht në një investim strategjik për reziliencën dhe kohezionin kombëtar.

Tek e fundit, rikthimi i shërbimit të detyrueshëm nuk është thjesht një çështje nostalgjie ose një trend evropian.

Është një reflektim i domosdoshëm mbi mënyrën se si shoqëria shqiptare mund të përgatitet për sfidat e ardhshme të sigurisë, duke e bërë çdo qytetar jo vetëm pjesëtar të një kombi, por edhe një aktor të gatshëm për emergjenca, solidaritet dhe mbrojtje të përbashkët.

Siguria kombëtare nuk është më vetëm ushtri

Për dekada të tëra, koncepti i sigurisë kombëtare u barazua pothuajse automatikisht me fuqinë ushtarake dhe mbrojtjen territoriale.

Por, siç shpjegon Xharo, krizat e fundit globale kanë treguar se shtetet mund të vihen seriozisht në vështirësi edhe pa asnjë përplasje të armatosur. Kjo ka detyruar një zgjerim të domosdoshëm të arkitekturës së sigurisë, duke e bërë atë shumë më komplekse sesa kuptimi tradicional.

Kur pyetet nëse mund të flasim ende për siguri kombëtare vetëm në terma mbrojtjeje ushtarake, Xharo është i prerë:

“Jo më. Sot nuk mund të flasim për siguri kombëtare vetëm në terma mbrojtjeje ushtarake, edhe pse ajo mbetet një shtyllë thelbësore.”

Arkitektura moderne e sigurisë, sipas tij, është gjithëpërfshirëse dhe ndërthur fuqinë ushtarake me fusha të tjera jetësore: sigurinë kibernetike, shëndetësore, energjetike, ekonomike, shoqërore, ushqimore dhe mjedisore.

“Pandemia COVID-19 tregoi se sisteme shëndetësore të brishta mund të paralizojnë shtetin po aq sa një konflikt i armatosur, ndërsa sulmet kibernetike në shumë vende dëshmuan se infrastruktura digjitale është kthyer në objektiv strategjik”.

Ky shembull nxjerr në pah një realitet të ri: përveç ushtrisë dhe institucioneve të rendit, siguria është përgjegjësi e përbashkët shtet–shoqëri. “Funksionimi normal i institucioneve, besimi qytetar dhe aftësia për të përballuar kriza komplekse janë po aq të rëndësishme sa kapacitetet ushtarake”.

Xharo vë në dukje gjithashtu se ky nuk është një fenomen rastësor.

“Nuk është rastësi që sot mbi 80% e dokumenteve strategjike të sigurisë në vendet e NATO përfshijnë koncepte si ‘reziliencë’, ‘qëndrueshmëri institucionale’ dhe ‘siguri shoqërore’.”

Për Shqipërinë, ai beson se ky ndryshim paradigme do të thotë se siguria kombëtare nuk mund të kufizohet më vetëm tek forcat e armatosura – dhe se kërkon një qasje gjithëpërfshirëse, ku shteti dhe shoqëria bashkëpunojnë për të krijuar një sistem rezilient ndaj rreziqeve të ndryshme – nga krizat shëndetësore te sulmet kibernetike, nga emergjencat natyrore te sfidat ekonomike dhe energjetike.

Në këtë kuptim, arkitektura moderne e sigurisë nuk është thjesht një koncept teorik, por një nevojë reale strategjike që kërkon të gjithë qytetarët dhe institucionet aktive.

Xharo thekson se çdo qytetar duhet të konsiderohet një aktor i gatshëm për emergjenca, solidaritet dhe mbrojtje të përbashkët, duke e bërë shoqërinë më të fortë dhe më të qëndrueshme për sfidat e së ardhmes.