Kur Europa digjte veten në zjarrin apokaliptik, Stefan Zweig dhe gruaja e tij, dorëzuan shpirtrat e dëshpëruar

Ata nuk po flenë. Nata që mbeti pas tyre ishte koha që shtrin krahët e vdekjes, ku ata, Stefan Cvajg, Elisabeth Charlotte (Lotte), gruaja e tij, kërkuan prehjen e përgjithmonshme. Jetuan së bashku, u përfshinë spirtërisht në tragjizmin e një Evrope që digjte vetveten në zjarrin apokaliptik të luftës, dhe gjetën në vete dhimbjen dhe dëshpërimin e vetëfajësisë, duke kërkuar te vetëvrasja nënshkrimin e një aktakuze ndaj mëndjeve të kthjellëta dhe vetëdijeve të përgjegjshme për mizoritë e një barbarie që i bënte të gjithë fajtor, të gjithë viktima.

Në mëngjesin e 23 shkurtit të vitit 1942, në adresën Gonçalves Dias 34, në Petropolis, dera e një dhome qëndroi e mbyllur më gjatë se zakonisht. Heshtja kishte një peshë të pazakontë. Kur policia hyri, gjeti një skenë të rregulluar me një qetësi pothuaj ceremoniale, një burrë i shtrirë në kurriz, i veshur me kujdes, këmishë ngjyrë kafe gështenjë, kravatë të zezë, kostum sportiv, dhe pranë tij, bashkëshortja, me një kombinezon me lule, krahu i majtë i saj rreth gjoksit të tij. Ishte një përqafim i fundit, i ngrirë në kohë.

Ai ishte Stefan Cvajg, shkrimtari austriak që kishte zgjedhur mërgimin për t’i shpëtuar përbindëshit të epokës. Ajo ishte Elisabeth Charlotte (Lotte), gruaja e tij, bashkëudhëtare në një ekzil që s’kishte më horizont. Ai kishte mbushur gjashtëdhjetë vjeç. Ajo ishte shumë më e re. Të dy kishin vendosur të mos e shihnin fundin e Evropës si dëshmitarë të pafuqishëm.

Në shtëpi, gjithçka ishte e rregullt. Letrat e lamtumirës ishin përgatitur me kujdes, pullat e ngjitura, lapsat e mprehur, librave të marrë hua u ishte lënë shënim falënderues. Një akt i fundit disipline borgjeze, si për të dëshmuar se edhe në çastin e fundit, qytetaria dhe mirësjellja nuk kishin vdekur. Mbi skrivaninë u gjet shkrimi drejtuar kryetarit të Bashkisë së Petropolisit, me titullin “Declaração”.

Në atë tekst, Cvajgu falënderon Brazilin, vendin që i dha strehë, qetësi dhe një iluzion rindërtimi. Por fjalia thelbësore është kjo: “Bota e gjuhës sime ka perënduar dhe atdheu im shpirtëror, Evropa, po shkatërron vetveten.” Për një shkrimtar, gjuha nuk është mjet; është atdhe. Kur gjuha copëtohet nga barbaria, kur librat digjen, kur mendimi përndiqet, ekzili bëhet metafizik. Nuk është vetëm largim gjeografik, por rrënim ontologjik.

Cvajgu nuk ishte vetëm një autor i suksesshëm. Ai ishte kronist i një qytetërimi. Në veprat e tij, nga “Letër një të panjohure” te biografitë e tij të ndërtuara me finesë psikologjike, ai besonte në Europën e humanizmit, të dialogut kulturor, të muzikës së Mozartit dhe mendimit të Montaigne-it. Ai ishte biri i Vjenës së perandorisë së vonë, i një bote që e konsideronte kulturën si gjuhë universale. Me ardhjen e nazizmit, ajo botë u shpërbë.

Vetëvrasja e tij nuk ishte një akt i çastit, ishte një konkluzion historik. Ai e pa Luftën e Parë Botërore, ngritjen e totalitarizmave, rënien e republikave, djegien e librave të tij. E kuptoi se nuk po përjetonte një krizë kalimtare, por një përmbysje epokale. Dhe ai, humanisti i përkorë, nuk besonte se kishte më forca për të nisur nga e para. “Pas gjashtëdhjetë vjetësh nevojiten forca të veçanta për të filluar edhe njëherë nga e para”, shkruan ai. Në këtë fjali ka lodhje, por edhe një lloj krenarie tragjike, refuzim për t’u bërë spektator i shkatërrimit.

Fundi i tij dhe i Lottes është një akt i dyfishtë dashurie, dashuri bashkëshortore dhe dashuri për një ide Evrope që ata nuk e panë më të mundur. Ai përfundon letrën me një urim për miqtë, të shohin “përskuqjen e agimit pas natës së gjatë”. Vetë, siç shkruan, është “shumë i paduruar” dhe u paraprin.

Historia do të tregojë se agimi erdhi, por jo për ta. Tragjedia e Stefan Cvajgut nuk është vetëm personale, ajo është simbolike. Ajo shënon vetëvrasjen e një brezi intelektualësh që besuan në kulturën si mburojë kundër barbarisë, dhe panë se ajo mburojë u thye.

Në Petropolis, në atë dhomë të heshtur, nuk vdiq vetëm një shkrimtar. U varros një Evropë e brishtë, e ndjeshme, e bindur se arsyeja dhe arti mjaftonin për ta shpëtuar njeriun nga vetvetja. Dhe ndoshta pikërisht për këtë, letra e tij mbetet dokument jo i dëshpërimit, por i një etike, ta mbyllësh jetën “në kohën e duhur dhe me një qëndrim të drejtë”, kur bota jote shpirtërore ka marrë fund.

Fotografia që shihni — ajo e Stefan Zweig dhe bashkëshortes së tij Lotte Altmann në shtrat, pasi u gjetën të vdekur në Petrópolis, Brazil — është një foto dokumentare e marrë në lidhje me rastin e vetëvrasjes së tyre në shkurt të vitit 1942. Ajo u shpërnda nga revista amerikane Life si ilustrim i ngjarjes tragjike të ndodhur me shkrimtarin dhe gruan e tij në mërgim.