Shkrime
Një rreth i ri kaukazian po vizatohet me shkumës: Korridori i Zangezurit
Një shekull më parë, në vitin 1919, nën presionin e kombinuar britanik dhe amerikan, u nënshkrua një traktat paqeje midis Armenisë dhe Azerbajxhanit – i njohur si Traktati i Zangezurit.
Megjithatë, marrëveshja nuk zgjati: vetëm disa muaj më vonë, ofensivat armene kundër Azerbajxhanit e shkatërruan marrëveshjen. Deri në vitin 1920, Rusia bolshevike pushtoi të dy vendet. Konteksti gjeopolitik ishte krejtësisht i ndryshëm atëherë, me fuqitë e mëdha që ndiqnin interesat e tyre në Kaukazin e Jugut, dhe as Armenia dhe as Azerbajxhani nuk arritën të konsolidonin shtetësinë ose të zgjidhnin konfliktin e tyre të ndërsjellë në vitet pas rënies së Perandorisë Ruse në vitin 1917.
Sot, SHBA-të po ndërmjetësojnë përsëri midis Jerevanit dhe Bakusë në një përpjekje për të sjellë paqe të qëndrueshme, e cila përfshin hapjen e një rruge transporti, e cila shpesh quhet Korridori i Zangezurit.
Disa analistë, duke cituar përvojën historike, kanë frikë se përjashtimi i Moskës nga bisedimet e paqes mund të rrezikojë marrëveshjen përfundimtare. Të kuptuarit e kontekstit historik është sigurisht i rëndësishëm, por paralelet nga e kaluara nuk janë gjithmonë një udhëzues i besueshëm për vlerësimin e proceseve aktuale ndërkombëtare. Shpesh shembujt historikë e kanë errësuar pamjen realiste të së tashmes. Është veçanërisht e rëndësishme që ndikimi rus në Baku dhe Jerevan është dobësuar në mënyrë drastike që nga viti 2022. Edhe pse Moska ende ka njëfarë ndikimi, veçanërisht ndaj Armenisë, ndikimi i saj në rajon dhe më gjerë në hapësirën post-sovjetike ka qenë në rënie që nga rënia e BRSS-së, dhe procesi u përshpejtua pas pushtimit të Ukrainës.
Në takimet e fundit në Uashington, ku morën pjesë udhëheqësit e Azerbajxhanit, Armenisë dhe SHBA-së, u diskutuan dhe u nënshkruan memorandume mbi lidhshmërinë rajonale, energjinë, tregtinë dhe tranzitin, investimet, inteligjencën artificiale, infrastrukturën dixhitale, mbrojtjen, sigurinë dhe luftën kundër terrorizmit.
Rezultati më i rëndësishëm ishte nënshkrimi i Deklaratës së Përbashkët nga udhëheqësit e Azerbajxhanit dhe Armenisë, me presidentin amerikan si dëshmitar. Edhe pse nuk është një marrëveshje përfundimtare paqeje, deklarata hedh themelet për realizimin e saj të mundshëm së shpejti. Ministrat e punëve të jashtme të Armenisë dhe Azerbajxhanit inicializuan projekt-marrëveshjen mbi vendosjen e paqes dhe marrëdhënieve ndërshtetërore dhe i dërguan një letër të përbashkët kryetarit të OSBE-së duke kërkuar ndërprerjen e procesit të Minskut dhe strukturave përkatëse. Por mbeten një numër hapash para ratifikimit. Azerbajxhani pret që Armenia të ndryshojë kushtetutën dhe të heqë pretendimet territoriale si parakusht për nënshkrimin.
Një nga pikat kryesore të Deklaratës është hapja e lidhjeve të trafikut dhe komunikimit, me anë të së cilës u ra dakord për një projekt të veçantë – Rruga Trump për Paqe dhe Prosperitet Ndërkombëtar (TRIPP), e cila do të zbatohet në territorin e Armenisë në bashkëpunim me SHBA-në dhe palë të treta. Rruga përkon me Korridorin Zangezur, të cilin Rusia është përpjekur pa sukses ta lançojë dhe ta vërë nën kontroll që nga viti 2020. Megjithëse thashethemet dhe shqetësimet po përhapen në median ruse, detajet teknike, përfshirë marrëveshjet e sigurisë, janë ende duke u diskutuar.
Dr. Miyad Nahavali, një eksperte për politikën e Lindjes së Mesme dhe Azisë Qendrore, shpjegon në një intervistë me NIN se për dekada të tëra Moska ishte ndërmjetësuesja kryesore në konfliktin midis Armenisë dhe Azerbajxhanit – që nga ndërmjetësimi në armëpushimin në luftën e parë në Nagorno-Karabakh në vitin 1994, deri te roli kyç që luajti përsëri në vitin 2020.
“Megjithatë, sot ky rol duket se po ndryshon gradualisht. Ndërsa Rusia është e preokupuar me luftën në Ukrainë, dhe Jerevani dhe Baku e shohin Moskën gjithnjë e më me rezervë, hapësira për ndërmjetësim është hapur për Bashkimin Evropian dhe tani për Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Pjesëmarrja e Uashingtonit vjen në një kohë kur supozohej se SHBA-të po tërhiqeshin nga angazhimi aktiv në Lindjen e Mesme dhe Kaukaz. Megjithatë, politikisht dhe ekonomikisht, ato duket se e kanë ndryshuar këtë llogaritje. Nën administratën e Donald Trump, SHBA-të janë arsyeja pse ndërmjetësuan një iniciativë të re bazuar në një korridor transporti përmes rajonit armen të Syunik – i ashtuquajturi Korridori Zangezur, tani i riemëruar “Korridori Trump”. Përveç investimeve të mëdha dhe mundësive tregtare, ky korridor ka potencialin të riformësojë gjeopolitikën e Kaukazit të Jugut”, shpjegon bashkëbiseduesi i NIN.
Pavarësisht tensioneve politike, Rusia është ende një nga partnerët kryesorë tregtarë si të Armenisë ashtu edhe të Azerbajxhanit. Në fund të vitit 2024, qarkullimi midis Rusisë dhe Armenisë arriti në 12.4 miliardë dollarë, me një rritje prej 56.5 përqind krahasuar me vitin 2023. Megjithatë, në gjysmën e parë të vitit 2025, ai ra në 3.4 miliardë dollarë, që është dy herë më pak. Megjithatë, Rusia mbetet partneri kryesor i tregtisë së jashtme të Armenisë.
Me Azerbajxhanin, shkëmbimi tregtar në vitin 2024 ishte 4.8 miliardë dollarë, me një rritje prej 10.1 përqind, gjë që e rendit Rusinë në vendin e tretë pas Italisë dhe Turqisë. Në gjysmën e parë të vitit 2025, shuma u rrit në 2.52 miliardë dollarë, 16.2 përqind më shumë se një vit më parë, pavarësisht tensioneve politike.
Zëvendëskryeministri rus Alexei Overchuk paralajmëroi se qasja e Armenisë ndaj BE-së tashmë po ka një “efekt negativ kolosal ekonomik” në marrëdhëniet me Moskën, duke sugjeruar një kërcënim se biznesmenët rusë do të jenë më të kujdesshëm. Mesazhe të ngjashme po i dërgohen gjithnjë e më shumë Azerbajxhanit, duke përfshirë presionin mbi punëtorët emigrantë azerbajxhanas. Megjithatë, Moska përdor ndikimin ekonomik më fort ndaj Jerevanit sesa ndaj Bakusë.
Kaukazi Jugor është një nyje kyçe e rrugëve ndërkombëtare të transportit – rruga perëndimore e Korridorit Veri-Jug (INSTC) dhe Korridori Lindje-Perëndim në kuadër të Iniciativës “Një Brez, një Rrugë” të Kinës. Kushdo që kontrollon këto rrugë ka ndikim mbi një pjesë të konsiderueshme të tregtisë globale. Kina, Rusia, BE-ja, Turqia dhe Irani janë tashmë të përfshira në projekte, dhe tani SHBA-të po hyjnë në “konkurrencën e transportit”, duke dashur të jenë të pranishme në linjat që lidhin Kinën dhe Evropën, por edhe në rrugë të tilla si Rusia-Irani-India.
Pas Luftës së Dytë të Karabakut, rrugët e transportit mbetën tema qendrore e marrëdhënieve midis Bakusë dhe Jerevanit, me Moskën që luante një rol aktiv – deri vonë. Rusia sheh në to një mundësi për akses hekurudhor në Armeni, Iran dhe Turqi, si dhe kontrollin e lidhjes midis Azerbajxhanit dhe enklavës së tij të Nakhçivanit, me roje kufitare ruse në rrugën për në Turqi. Një alternativë që theksojnë logjistikët rusë është rivendosja e tranzitit përmes stacionit Julfa në Nakhçivan, i cili u përdor në epokën sovjetike – domethënë, përmes Korridorit Zangezur.
Por Irani kundërshton kontrollin e këtyre rrugëve nga Moska, nga frika se kjo do t’i lejonte Rusisë ose Turqisë të dominonin lidhjet me Armeninë, Gjeorgjinë, Detin e Zi dhe Evropën, duke minuar njëkohësisht interesat kineze. Pasi njoftoi rrugën e Trump, një zyrtar iranian tha se Teherani do të parandalonte krijimin e një “korridori amerikan” pavarësisht nga qëndrimi i Moskës.
Dr. Nahavali kujton se vetë ideja e këtij korridori nuk është e re.
“U përmend për herë të parë pas luftës së dytë të Nagorno-Karabakut, kur marrëveshja trepalëshe e armëpushimit parashikonte zhbllokimin e të gjitha lidhjeve rajonale të trafikut. Armenia supozohej të siguronte tranzit të sigurt midis Azerbajxhanit perëndimor dhe enklavës së Nakhçivanit, nën mbikëqyrjen e forcave kufitare ruse. Baku shpejt e promovoi këtë ide si “Korridori i Zangezurit”, dhe Presidenti Ilham Aliyev e paraqiti atë si një lidhje strategjike me Nakhçivanin dhe, indirekt, me Presidentin Rexhep Tajip Erdogan e mirëpriti planin, duke parë në të një mundësi për të forcuar ndikimin turk midis popujve turqishtfolës”, thotë Nahavali dhe shton:
“Rezistenca pasoi shpejt. Armenia dyshonte nëse garancitë ruse ose turke mund t’i mbronin vërtet interesat e saj. Irani, nga ana tjetër, e kundërshtoi fort këtë – duke paralajmëruar se korridori do të ndërpriste të vetmin kalim kufitar tokësor me Armeninë, do të kërcënonte rrugën për në Evropë dhe potencialisht do të forconte lidhjet etnike dhe gjuhësore të Azerbajxhanit dhe Turqisë me komunitetet minoritare në Iran. Rusia, e cila fillimisht e mbështeti iniciativën, më vonë u bë më e kujdesshme, nga frika se ajo mund të shtypej nga Ankaraja dhe Baku.”
Ministria e Punëve të Jashtme ruse e vlerësoi pozitivisht marrëveshjen e paqes, por theksoi se do të monitorojë nga afër deklaratat e SHBA-së mbi zhbllokimin e komunikimeve. Kryeministri Pashinyan e informoi Putinin për takimin me presidentët e SHBA-së dhe Azerbajxhanit. Putin mbështeti hapat drejt paqes, por kujtoi marrëveshjet e mëparshme trepalëshe (2020-2022) dhe gatishmërinë e Moskës për të ndihmuar. Megjithatë, Kremlini duket i përmbajtur – prioritetet e tij janë Ukraina dhe normalizimi i marrëdhënieve me SHBA-në, ndërsa Kaukazi mbetet në “sferën e interesave jetësore”, por me më pak fokus derisa të arrihen qëllimet kryesore.
Rusia ende ka ndikim mbi Bakunë, por mbështetet kryesisht në një prani të thellë në Armeni – nga ndikimi politik mbi partitë individuale deri te kontrolli i sektorëve strategjikë, siç janë Hekurudhat Armene, të cilat operohen nga Hekurudhat e Kaukazit Jugor, një degë e Hekurudhave Ruse, në një koncesion 30-vjeçar që nga viti 2008. Kjo mund të jetë një pengesë për realizimin e itinerarit të Trump.
Në një skenar ideal, korridori i Zangezurit mund të realizohej ngjashëm me konsorciumin e naftës Kaspik të viteve 1990, në të cilin morën pjesë edhe kompanitë ruse pavarësisht pakënaqësisë së Moskës. Një marrëveshje e tillë do të përshpejtonte zhvillimin e rrugëve të trafikut, do të hapte kanale komunikimi dhe do të forconte paqen, por është e mundur vetëm nëse Uashingtoni dhe Moska i bashkojnë interesat e tyre – jo vetëm në Kaukaz, por edhe në lidhje me Ukrainën dhe pika të tjera krize. Problemi është se Moska aktualisht nuk tregon gatishmëri për të pranuar ndryshimin e realiteteve gjeopolitike në ish-“oborrin e saj natyror”.
Tani, me hyrjen e Uashingtonit në lojë, rreziqet bëhen edhe më të larta. Për Teheranin, korridori kërcënon jo vetëm të ardhurat nga tranziti prej rreth 2 miliardë dollarësh në vit, por gjithashtu hap derën për një prani të drejtpërdrejtë të SHBA-së dhe potencialisht të NATO-s në pragun e tij verior.
“Perspektiva është veçanërisht e ndjeshme duke pasur parasysh lidhjet e ngushta të sigurisë dhe inteligjencës së Azerbajxhanit me Izraelin. Për Rusinë, llogaritja është po aq komplekse. Edhe pse Moska i ka mirëpritur me kujdes iniciativat e paqes, mbetet e pasigurt nëse do të toleronte praninë e përhershme të SHBA-së apo NATO-s në Kaukazin e Jugut – një rajon që historikisht e konsideron jetik, madje edhe më të rëndësishëm se disa pjesë të Lindjes së Mesme”, sipas bashkëbiseduesit të NIN.
Rezultati, sipas Dr. Nahavali, ndoshta do të varet nga diplomacia në nivelin më të lartë.
“Takimi i fundit midis Trump dhe Putin në Alaska nuk solli rezultate të prekshme, duke lënë të hapur çështjen se çfarë lëshimesh mund t’i ofrojë Uashingtoni Moskës për të siguruar marrëveshjen e saj për projektin. Për Iranin, hapësira për manovrim mbetet e kufizuar; i preokupuar nga kërcënimet e drejtpërdrejta izraelite dhe i angazhuar shumë në Levant, Teherani nuk ka kapacitet për të kundërshtuar drejtpërdrejt iniciativën amerikane. Si pasojë, shumë varet nga Rusia – nëse vendos të kundërshtojë planin apo të pranojë në heshtje shfaqjen e të ashtuquajturit korridor i Trumpit”, përfundon Dr. Nahavali.
Vendet e G7 do të mbajnë takim urgjent për rritjen e çmimit të naftës, teksa tregjet e aksioneve bien
Rama sfidon SPAK: Nëse do të luftosh korrupsionin, heto 4 hidrocentralet e Berishës
Përplasja me policinë para Kryeministrisë, procedohet Adriatik Lapaj
Shqipëria dhe Kosova nënshkruajnë marrëveshje për ekipe të përbashkëta hetimore
SPAK jep alarmin: Krimi i organizuar po rrit kërcënimet ndaj prokurorëve
Vendim urgjent nga Washingtoni/ SHBA evakuon stafin diplomatik nga jugu i Turqisë
Irani kërcënon sërish, NATO neutralizon raketën balistike që ishte nisur drejt Turqisë
