The New York Times: Manuali politik i Erdoganit: Jep para, thuaj ‘po’ dhe shtyp opozitën

The New York Times 

Në shtator, vetëm pak ditë pasi dhjetëra mijëra turq kishin dalë në rrugë për të protestuar ndaj goditjes më të fundit të Presidentit Rexhep Taip Erdogan ndaj kundërshtarëve të tij politikë dhe ndaj një ekonomie të lëkundur, Erdogan qëndroi duke buzëqeshur përkrah Presidentit Trump në Shtëpinë e Bardhë.

Çmimi i takimit të shumëkërkuar kishte qenë i lartë: Para takimit qarkulluan raporte se Turqia do të blinte avionë Boeing dhe F-16, dhe Ankaraja njoftoi heqjen e tarifave shtesë mbi mallrat amerikane dhe një marrëveshje 20-vjeçare për blerjen e gazit natyror të lëngshëm nga SHBA. Por për Erdogan, me siguri ia vlente: partneritetet e tij në politikën e jashtme, sidomos me Perëndimin, i kanë dhënë atij mbulim politik dhe një tub jetik oksigjeni për ekonominë, për të forcuar kontrollin mbi pushtetin, pikërisht teksa ai po lëviz për të çmontuar shtyllat e fundit të mbetura të demokracisë turke.

Fotot e Erdogan me presidentin e Shteteve të Bashkuara ishin një trofe i veçantë dhe dërguan një mesazh të fuqishëm në Turqi. Po kështu ishin edhe fotot javën e kaluar ku Erdogan shtrëngonte duart me Friedrich Merz, kancelarin gjerman, dhe me kryeministrin britanik, Keir Starmer. Jemi në një kohë të realpolitikës, dhe bota është e gatshme të bëjë biznes me udhëheqës autoritarë që të hyjnë në punë, si Erdogan, edhe nëse kjo e bën luftën për zërat pro-demokracisë në Turqi dhe gjetkë, shumë më të vështirë.

Në mars, policia turke ndaloi Ekrem Imamoglun, kryebashkiakun e Stambollit dhe rivalin kryesor të Erdogan, së bashku me shumë nga bashkëpunëtorët e tij, me akuza për korrupsion dhe terrorizëm. Protestat e mëdha që pasuan sugjeruan se pas më shumë se 20 vjetësh në pushtet, Erdogan mund ta kishte tepruar më në fund. Por muaj më vonë, më shumë se 10 kryebashkiakë nga Partia kryesore e Opozitës, Partia Republikane e Popullit, e njohur si C.H.P., përfshi Imamoglun, mbeten në burg, krahas qindra anëtarëve dhe zyrtarëve të C.H.P.-së. Për habinë e shumëkujt, protestat kanë vazhduar, por Erdogan nuk shfaq asnjë shenjë shqetësimi. Përkundrazi, ai e ka intensifikuar goditjen. Një gjykatë turke lëshoi së fundmi edhe një urdhër tjetër arresti për Imamoglu, këtë herë me akuza për “spiunazh politik”.

Rexhep Taip Erdogan u ngjit në pushtet duke premtuar të luftonte korrupsionin, të ulte varfërinë dhe të zgjerojë liritë. Për një kohë ai ia doli. Turqia madje nisi negociatat e anëtarësimit në BE në vitin 2005, por vite të keqmenaxhimit ekonomik dhe rrëshqitjes demokratike jo vetëm zhdukën përfitimet e viteve të para të presidencës së tij. Gjithashtu, ato e lanë Turqinë më të varfër, më të përçarë dhe më pak të lirë.

Votuesit e pakënaqur i dhanë Erdoganit një goditje të madhe në zgjedhjet bashkiake të vitit 2019, kur partia e tij humbi shumë qytete të mëdha. Teksa popullariteti i tij ra dhe ekonomia e Turqisë u lëkund, Erdogan iu kthye politikës së jashtme si për lekë, ashtu edhe për besueshmëri, duke vënë bast se pazëvendësueshmëria strategjike e Turqisë do të blinte, nëse jo gjithmonë heshtje, të paktën një pranim me hezitim.

Ai kishte arsye të mira të besonte se do të ishte kështu. Në fillim të vitit 2016 Bashkimi Europian, i dëshpëruar për të frenuar vërshimin e refugjatëve nga Siria, arriti një marrëveshje emigracioni me Turqinë. Blloku u zotua për të dhënë gjashtë miliardë euro për mbështetjen e refugjatëve. Vjeshtën e kaluar madje e shtyu në kohë një raport dërrmues për të drejtat e njeriut për ta mbajtur Erdoganin në marrëveshje. Kjo marrëveshje i tregoi Erdoganit çfarë i duhej të dinte: Nëse Turqia bënte atë që i interesonte Europës, Europa do të bënte sikur nuk shihte.

Që atëherë, vlera strategjike e Turqisë vetëm është rritur. Erdogan ka ndjekur një vijë diplomatike veçanërisht të hollë që nga pushtimi i Ukrainës nga Rusia në vitin 2022, duke mbajtur të hapura kanalet si me Rusinë ashtu edhe me Ukrainën, ndërsa thellon bashkëpunimin e tij me kryeqytetet perëndimore. Dhe firmat turke të mbrojtjes janë shfaqur si furnizues kyç për Ukrainën. Një fabrikë municionesh në Teksas, e inauguruar vitin e kaluar, përdor linja prodhimi të ndërtuara në Turqi, të montuara në vend nga punëtorë turq, dhe pritet të furnizojë rreth një të tretën e objektivit të prodhimit të Pentagonit.

Lufta në Ukrainë gjithashtu ka përshpejtuar shtytjen e Europës për të ndërtuar kapacitetin e saj të mbrojtjes, një nismë e forcuar nga rikthimi i Trump në Shtëpinë e Bardhë dhe dyshimet e ripërtërira për angazhimin e SHBA ndaj NATO-s. Edhe këtu, Turqia është thelbësore. Diplomatja e lartë e BE-së, Kaja Kallas, njoftoi përfshirjen e Ankarasë në iniciativën e re ‘SAFE’ të bllokut në qershor, duke i dhënë Turqisë qasje në financimin e mbrojtjes dhe në prokurimin e përbashkët. Dhe vetëm javën e kaluar, teksa prokurorët turq e akuzonin Ekrem Imamoglunë për spiunim të tërthortë për inteligjencën britanike, Starmer vulosi shitjen e avionëve Eurofighter për Turqinë në një takim me Erdogan në Ankara. Disa ditë më vonë, kancelari Merz ishte atje, duke thënë se “nuk ka rrugë tjetër veçse një partneritet i mirë dhe i thelluar”. 

Turqia mban mijëra trupa në Siri, ku ruajtja e stabilitetit është thelbësore për Europën për të parandaluar një valë tjetër refugjatësh, dhe mban një prani ushtarake në Libi, duke ushtruar ndikim mbi një tjetër konflikt që qeveritë europiane kanë frikë se mund t’i shtyjë migrantët drejt brigjeve të Europës. Në Kaukazin e Jugut, një korridor jetik për tregtinë dhe transportin e Europës, shumë kryeqytete europiane tani e shohin Turqinë si ndërmjetësin më të aftë për të shtyrë Azerbajxhanin drejt paqes së qëndrueshme me Armeninë.

Ky theksim te prakticiteti është një shenjë e kohëve: një SHBA transaksionale, një Rusi agresive, një Lindje e Mesme e tensionuar, ndërsa shqetësimi i fortë i Europës është mbrojtja e saj. Dhe Turqia, me afërsinë e saj me zonat e konfliktit, forcën ushtarake dhe industrinë e zgjeruar të mbrojtjes, është strategjikisht e rëndësishme.

Por kryeqytetet perëndimore duhet të jenë të kujdesshme që të mos e trajtojnë demokracinë në Turqi si një luks dhe jo si një domosdoshmëri. Turqit nuk do të dorëzohen në heshtje nga e drejta e tyre për të zgjedhur udhëheqësit. Për sa kohë që ata e vazhdojnë luftën, Erdogan do ta ketë të vështirë ta konsolidojë sundimin e tij, pavarësisht sa shumë mbulim merr nga Perëndimi. Dhe kjo nuk është thjesht një çështje e Erdogan, por një problem i qëndrueshëm për demokracitë që janë varur kaq shumë te ai.