HAGA NËN SULM/ Rusia dhe SHBA në të njëjtën anë kundër Gjykatës Penale Ndërkombëtare

Gjykata Penale Ndërkombëtare (GJPN) merret vetëm me krimet më të rënda si krimet kundër njerëzimit, krimet e luftës, krimin e agresionit dhe gjenocidin. Ajo ka selinë në Hagë, është një gjykatë e përhershme dhe e pavarur. Ajo përbën një nga institucionet më të rëndësishme të drejtësisë ndërkombëtare dhe sot po përballet, nga Rusia dhe veçanërisht nga Shtetet e Bashkuara, me një përpjekje për dobësimin dhe çmontimin e saj rrënjësor.

Parimet themeluese të saj janë ato të përcaktuara në proceset e Nurembergut të vitit 1946: “Krimet ndërkombëtare kryhen nga njerëzit, jo nga entitete abstrakte”. Dhe njerëzit, sado të fuqishëm të jenë, duhet të mbajnë përgjegjësi për veprimet e tyre.

Megjithatë, do të duhej të pritej Statuti i Romës, në vitin 1998, që Gjykata të themelohej në të vërtetë. Ajo u parapri nga tribunalet ndërkombëtare të krijuara posaçërisht për krimet e kryera në ish Jugosllavi dhe në Ruandë. I pari do të gjykonte, ndër të tjerë, presidentin Slobodan Milošević, i cili vdiq në burg në Hagë përpara se të jepej vendimi, si dhe do të dënonte për gjenocid Ratko Mladić, përgjegjësin kryesor ushtarak për masakrën e Srebrenicës. Tribunali i dytë do të jepte 20 dënime përfundimtare ndaj drejtuesve ushtarakë dhe politikë.

Fillim i vështirë
Gjatë krijimit të Gjykatës Penale Ndërkombëtare, që në negociatat e zhvilluara në Romë, u përplasën tri prirje: sovranistët, të cilët kërkonin një Gjykatë të kontrolluar nga Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara; universalistët, të cilët kërkonin një juridiksion pa kufizime; dhe “pragmatistët”, një grup shtetesh me orientim të ngjashëm, ku bënte pjesë edhe Italia, të cilët në fund mbizotëruan.

Rezultati ishte krijimi i një Gjykate të pavarur, e cila mund të ushtrojë juridiksionin e saj nëse shteti në territorin e të cilit është kryer krimi ka aderuar në Statut, ose nëse krimi është kryer nga një shtetas i një shteti palë në Statut.

Ishte një zgjidhje që Shtetet e Bashkuara do të përpiqeshin ta bllokonin që në fillim, përmes një propozimi për të kufizuar mundësinë e Gjykatës për të proceduar ndaj shtetasve të shteteve që nuk ishin pjesë e Statutit. Amendamenti u rrëzua dhe, po atë ditë, më 17 korrik 1998, Statuti u miratua me 120 vota pro, 7 kundër dhe 21 abstenime. Gjykata filloi të funksiononte në vitin 2002.

Në rast se lëshohet një urdhër arresti, të gjitha shtetet palë në Gjykatën Penale Ndërkombëtare kanë detyrimin ta arrestojnë personin e kërkuar kur ai ndodhet në territorin e tyre dhe ta dorëzojnë në Gjykatë për t’u gjykuar.

Aktualisht, 125 shtete janë palë në Gjykatën Penale Ndërkombëtare. Ndër shtetet që nuk janë pjesë e saj janë, ndër të tjera, Shtetet e Bashkuara, Rusia, Kina, India, Izraeli, Turqia dhe Irani. Pesë shtete kanë njoftuar kohët e fundit synimin për t’u tërhequr dhe të paktën dy prej tyre e kanë bërë këtë pas një kërkese të drejtpërdrejtë të Donald Trumpit: Çadi dhe Venezuela.

Rastet e bujshme
Në vitet e para, Gjykata u përqendrua veçanërisht në Afrikë. Urdhër arresti i parë u lëshua në vitin 2005 ndaj Joseph Konyt, nga Uganda, dhe katër drejtuesve të tjerë të Ushtrisë së Rezistencës së Zotit.

Deri më sot janë trajtuar 34 raste dhe janë lëshuar 61 urdhër arreste. Ndër to janë urdhër arresti i vitit 2009 ndaj Omar al Bashirit, presidentit të Sudanit, për krimet e kryera në Darfur, si dhe ai i vitit 2011 ndaj Muammar Gaddafit.

Në vitin 2023, për herë të parë, një urdhër arresti iu drejtua kreut të shtetit të një vendi anëtar të përhershëm të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, Vladimir Putinit.

Në vitin 2024 u lëshuan urdhër arreste ndaj Benjamin Netanyahut dhe Yoav Gallantit, por edhe ndaj Mohammed Deifit, një prej drejtuesve të krahut ushtarak të Hamasit. Në vitin 2025 u lëshua urdhër arresti ndaj ish presidentit të Filipineve, Rodrigo Dutertes.

Në vitin 2025, rasti i torturuesit libian Al Masri përfshiu edhe Italinë. Ai u arrestua në Torino, por nuk iu dorëzua Hagës dhe u kthye në Tripoli. Për këtë arsye, Italia iu referua Gjykatës Penale Ndërkombëtare.

Çështja Putin
Gjithçka ndryshoi me ndjekjen penale të Vladimir Putinit. Pasojat gjeopolitike do ta godisnin Gjykatën me forcë të madhe. Urdhër arresti u lëshua pas një viti lufte në Ukrainë. Putin u akuzua për deportimin dhe transferimin e fëmijëve ukrainas në Rusi.

Më pas do të lëshoheshin edhe urdhër arreste ndaj drejtuesve të ushtrisë ruse për sulmet ndaj infrastrukturës civile.Reagimi i Moskës ishte i ashpër. Tetë gjyqtarë të Gjykatës, së bashku me prokurorin e atëhershëm Karim Khan, u dënuan në mungesë nga një gjykatë ruse me deri në 15 vjet burg. Mes tyre ishte edhe italiani Rosario Aitala, një nga tre gjyqtarët që kishin lëshuar urdhër arrestin ndaj Putinit.

Vendimin e firmosi Andrei Suvorov, i njëjti gjyqtar që kishte dënuar me burg në një koloni penale në Siberi Aleksey Navalnyn.

Për gjyqtarët ndaj të cilëve Rusia ka lëshuar urdhër arreste, kjo përbën një kufizim të fortë të lirisë së tyre të lëvizjes. Moska ka një sërë marrëveshjesh dypalëshe për ekstradimin, të cilat lidhen edhe me shumë hapësira ajrore. Kjo do të thotë se, nëse njëri prej tyre, për shembull, do të udhëtonte në Turqi, do të rrezikonte arrestimin dhe ekstradimin drejt Rusisë.

Shtrëngimi amerikan
Përplasjet mes Shteteve të Bashkuara dhe Gjykatës Penale Ndërkombëtare kanë një histori të gjatë. Në kuadër të hetimeve për Afganistanin, të nisura në vitin 2006, GJPN hetoi edhe torturat e kryera nga ushtarakë amerikanë dhe nga CIA ndaj të burgosurve.Kohët e fundit, kjo pjesë e hetimit është vendosur me përparësi më të ulët, por nuk është mbyllur.

Përplasja e madhe, megjithatë, lidhet me Izraelin. Urdhër arresti ndaj kryeministrit Benjamin Netanyahu në vitin 2024 dhe ndaj ministrit të Mbrojtjes Yoav Gallant e përshkallëzoi armiqësinë ndaj Gjykatës, e cila, me ardhjen e Trumpit, u shndërrua në një përplasje të hapur.

Duhet theksuar se prokurori i Gjykatës Penale Ndërkombëtare kishte kërkuar gjithashtu urdhër arreste ndaj drejtuesve palestinezë të Hamasit, Ismail Haniyehut, Yahya Sinwarit dhe Mohammed Deifit. Këto procedime më pas u ndërprenë për shkak të vdekjes së drejtuesve të Hamasit, të vrarë nga forcat izraelite.

Kundërmasat amerikane u drejtuan drejtpërdrejt ndaj gjyqtarëve, të cilët iu nënshtruan të njëjtave sanksione amerikane dhe u përfshinë në lista të zeza, njësoj si trafikantët e drogës apo terroristët.

U goditën 9 nga 18 gjyqtarët e GJPN-së, dy zëvendësprokurorë, ish prokurori dhe një anëtar i stafit. Më 18 gusht, nën sanksione u vendos edhe presidentja e Gjykatës, japonezja Tomoko Akane.

Të gjithë atyre iu bllokuan llogaritë dhe kartat e kreditit. Gjyqtari francez Nicolas Guillou ishte ndër të parët që përshkroi pasojat e sanksioneve.

“Përballja me sanksionet amerikane do të thotë të përjashtohesh nga infrastruktura ekonomike dhe digjitale amerikane dhe, si pasojë, praktikisht të mos kesh më Gmail dhe të dalësh jashtë sistemit bankar në një pjesë të madhe të botës”.

Në praktikë, kjo do të thotë se nuk je më në gjendje të rezervosh në internet një tren, një avion apo një hotel, ose të kryesh një blerje në internet.

“Jeta ime personale”, ka deklaruar Guillou, “është shndërruar në një laborator të humbjes së sovranitetit”.

Intimidimi ndaj Gjykatës
Sekretari amerikan i Shtetit, Marco Rubio, e ka shpallur hapur strategjinë e re amerikane: “Gjykata është një kërcënim për sigurinë kombëtare”.

Ai e ka cilësuar GJPN-në si “një instrument të luftës ligjore kundër Shteteve të Bashkuara dhe aleatit tonë të ngushtë, Izraelit”.Jo vetëm kaq. Në korrik, gjatë një takimi të NATO-s në Bruksel, Shtetet e Bashkuara u kërkuan vendeve anëtare të Aleancës të mos njohin autoritetin e Gjykatës.

Më 22 shtator, në fjalimin e tij në Asamblenë e Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara, Donald Trump përdori ndaj Gjykatës një gjuhë jashtëzakonisht të ashpër, duke e cilësuar atë si “një bandë rrugaçësh” dhe u bëri thirrje të gjitha vendeve anëtare të tërhiqen menjëherë.

Sipas Wall Street Journal dhe Reuters, Shtetet e Bashkuara do të ishin pranë vendosjes së sanksioneve ndaj GJPN-së si institucion, pra ndaj saj në tërësi.

Kjo është strategjia e shtrëngimit. Dhe, bashkë me të, është në shënjestër edhe drejtësia ndërkombëtare.

Në një farë mënyre, interesat e Rusisë dhe të Shteteve të Bashkuara përfundojnë duke u konverguar. Në Anchorage, në Alaskë, Putin thuhet se i ka kërkuar shprehimisht Trumpit ndihmë për heqjen e urdhër arrestit ndaj tij.

Megjithatë, këtë mund ta bëjë vetëm Gjykata. Ekziston mundësia që një hetim ose një procedim të pezullohet për dymbëdhjetë muaj, me mundësi rinovimi, me kërkesë të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara. Kjo mund të jetë e zbatueshme në kuadër të negociatave për paqe.

Aktualisht, megjithatë, asgjë e tillë nuk është në diskutim.

Aktivizimi i mbrojtjes
Në Hagë, për t’u mbrojtur nga rreziku i ndërhyrjeve amerikane, po ndërmerret një përgjigje kolektive, funksionimi i Gjykatës po izolohet nga infrastruktura amerikane.

Posta elektronike është zhvendosur nga Microsofti, i cili do të bëhej i papërdorshëm në rast se do të sanksionohej vetë Gjykata, drejt OpenDesk, një softuer me burim të hapur, i financuar nga një kompani nën kontrollin e Ministrisë së Brendshme gjermane.

Në të njëjtën kohë, janë miratuar protokolle bankare, masa sigurie dhe procedura të reja të menaxhimit, me qëllim që Gjykata të mbetet funksionale edhe në rast të një bllokimi të plotë të infrastrukturës informatike amerikane.

Pak ditë më parë, Holanda i kërkoi Komisionit Evropian të përdorte “Statutin e Bllokimit” në rast se Shtetet e Bashkuara do të vendosnin realisht sanksione ndaj Gjykatës.

Bëhet fjalë për një instrument juridik që mundëson mbrojtjen e kompanive dhe qytetarëve evropianë nga efektet e sanksioneve të vendosura nga një shtet i tretë.

Gjyqtari italian Rosario Aitala, gjatë një ceremonie publike në Milano, deklaroi se “Gjykata zgjon ndërgjegjet. Dhe arsyeja përse na sulmojnë është se e kuptojnë shumë mirë që vlerat e qytetërimit, mbi të cilat mbështetet drejtësia ndërkombëtare, janë më të larta se forca brutale”.