Kush po e ndez Europën? Nga Tirana në Paris e Milano, protestat shpërthejnë njëra pas tjetrës – rastësi apo efekt domino?

Tirana, Parisi, Milano, Torino, Brukseli dhe qytete të tjera europiane po përballen me protesta, tensione dhe në disa raste përplasje të dhunshme. Në qendër të shumë prej këtyre lëvizjeve janë të rinjtë. Por përse kaq shumë protesta, përse pikërisht tani dhe përse në disa vende shfaqen skena kaq të ngjashme?

Europa po kalon ditë të pazakonta.

Në Francë, qindra mijëra qytetarë kanë dalë në rrugë kundër kostos së jetesës dhe problemeve në arsimin publik. Protestat janë shoqëruar me dhunë, zjarrvënie, grabitje dhe përplasje të rënda me policinë.

Në Itali, Milano është përfshirë nga skena të ngjashme. Të rinj, disa me fytyra të mbuluara, kanë sulmuar dyqane dhe janë përplasur me forcat e rendit. Tensione janë regjistruar edhe në Torino, Bolonjë dhe qytete të tjera.

Në Belgjikë, nxënësit dhe studentët kanë protestuar kundër reformave në arsim dhe shkurtimeve buxhetore, ndërsa në disa raste demonstratat janë shoqëruar me vandalizëm dhe ndërhyrje policore.

Në Portugali dhe Spanjë, të rinjtë protestojnë kryesisht për krizën e strehimit dhe pamundësinë për të përballuar kostot e jetesës.

Ndërkohë, në Shqipëri, protestat studentore janë shndërruar në një përplasje të gjerë politike, me kërkesa për largimin e kryeministrit Edi Rama dhe me episode dhune që kanë tërhequr vëmendjen ndërkombëtare.

GJASHTË VENDE, SHKAQE TË NDRYSHME, NJË PAKËNAQËSI E PËRBASHKËT

Në pamje të parë, protestat nuk kanë të njëjtat kërkesa.

Francezët kërkojnë përmirësimin e arsimit dhe përballimin e kostos së jetesës. Italianët protestojnë kundër vështirësive ekonomike. Belgët kundërshtojnë reforma arsimore. Portugezët kërkojnë strehim të përballueshëm, ndërsa shqiptarët kanë kaluar nga pakënaqësitë sociale dhe universitare te kërkesat politike.

Por pas këtyre dallimeve shfaqet një emërues i përbashkët: një brez që po humbet besimin se puna, shkollimi dhe përpjekja personale do t’i sigurojnë një jetë më të mirë.

Dhe kur pakënaqësia grumbullohet për vite me radhë, ndonjëherë mjafton një shkëndijë për ta kthyer në revoltë.

Megjithatë, një pyetje tjetër kërkon vëmendje.

PËRSE SKENARI I DHUNËS NGJAN KAQ SHUMË?

Në disa qytete europiane është vënë re një model i përsëritur.

Një protestë me kërkesa legjitime mobilizon qytetarë, nxënës dhe studentë. Më pas, grupe më të vogla, shpesh me fytyra të mbuluara, përfshihen në përplasje me policinë.

Fillojnë hedhjet e gurëve, dëmtimet e pronës, zjarrvëniet dhe ndërhyrjet e forcave të rendit.

Brenda pak orësh, kërkesat fillestare të protestuesve rrezikojnë të dalin nga vëmendja.

Në vend të debatit për arsimin, papunësinë, korrupsionin apo varfërinë, diskutimi publik përqendrohet te dhuna, siguria dhe përgjegjësitë politike.

Ky transformim është një nga fenomenet më interesante dhe më shqetësuese të protestave.

Por a mjafton ngjashmëria e skenave për të provuar se pas tyre qëndron një organizim i përbashkët?

Sigurisht që jo.

RASTËSI, IMITIM APO NJË ORGANIZIM QË ENDE NUK DUKET?

Ekzistojnë të paktën tri shpjegime që meritojnë të shqyrtohen.

I pari është pakënaqësia e përbashkët sociale. Shumë vende europiane po përballen me probleme të ngjashme dhe është e natyrshme që qytetarët të reagojnë në periudha të afërta.

I dyti është efekti domino.

Në epokën e rrjeteve sociale, një protestë në Paris mund të frymëzojë një tjetër në Milano brenda pak orësh. Pamjet shpërndahen, sloganet kopjohen, mënyrat e mobilizimit përsëriten.

Madje, në protestat italiane është dëgjuar thirrja për të vepruar si në Francë.

Ky është një tregues konkret i ndikimit mes lëvizjeve, por jo provë e një drejtimi të centralizuar.

Shpjegimi i tretë lidhet me mundësinë që organizata, grupe politike apo aktorë të tjerë të përpiqen t’i shfrytëzojnë protestat për interesat e tyre.

Historia politike njeh raste kur lëvizje spontane janë infiltruar, instrumentalizuar ose përdorur nga aktorë që nuk përfaqësojnë kërkesat fillestare të qytetarëve.

Por deri tani nuk ka prova publike të verifikuara që demonstratat e këtyre ditëve në vende të ndryshme europiane drejtohen nga një qendër e vetme.

Prandaj dyshimi është një arsye për të hetuar, jo një përfundim për t’u shpallur.

KUSH FITON NGA KAOSI?

Kjo është ndoshta pyetja më e rëndësishme politike.

Nga përshkallëzimi i dhunës mund të përfitojnë aktorë të ndryshëm, madje edhe me interesa të kundërta.

Opozitat mund ta shfrytëzojnë pakënaqësinë për të dobësuar qeveritë.

Forcat radikale mund ta përdorin zemërimin e të rinjve për të zgjeruar ndikimin e tyre.

Ndërkohë, edhe qeveritë mund të përfitojnë politikisht nga kalimi i debatit prej kërkesave sociale te çështja e rendit publik, duke u paraqitur si garantuese të stabilitetit.

Por përfitimi politik nuk provon se përfituesi e ka organizuar dhunën.

Ka edhe një tjetër pasojë.

Kur ekranet mbushen me makina që digjen, xhama të thyer dhe përplasje, problemet që nxorën njerëzit në shesh mund të kalojnë në plan të dytë.

Kjo krijon një paradoks të madh: qytetarët dalin për të kërkuar zgjidhje, ndërsa dhuna rrezikon ta largojë vëmendjen pikërisht nga këto zgjidhje.

SHQIPËRIA MES REVOLTËS DHE INTERESAVE POLITIKE

Për Shqipërinë, kjo panoramë europiane ngre disa pyetje veçanërisht të rëndësishme.

A po ndikohet protesta shqiptare nga vala e pakënaqësive që po përfshin kontinentin?

A po imitojnë disa pjesëmarrës taktika dhe sjellje të shfaqura në protestat e vendeve të tjera?

Dhe mbi të gjitha, a po arrin politika shqiptare të ndajë kërkesat legjitime të studentëve nga aktet e dhunës?

Këto pyetje nuk mund të marrin përgjigje vetëm përmes deklaratave të qeverisë apo opozitës.

Nevojiten fakte, identifikim i individëve përgjegjës për dhunën, hetim i çdo organizimi të mundshëm dhe transparencë mbi mënyrën si janë menaxhuar protestat.

Po aq e rëndësishme është të hetohet çdo pretendim për përdorim të tepruar të forcës nga policia.

Sepse një shtet demokratik nuk mund të zgjedhë mes sigurisë dhe lirive qytetare. Ai ka detyrimin t’i garantojë të dyja.

EUROPA MUND TË MOS KETË NJË ORGANIZATOR TË VETËM, POR KA NJË PROBLEM TË PËRBASHKËT

Ndoshta pyetja nuk është vetëm kush po i organizon protestat.

Ndoshta pyetja më e madhe është se çfarë ka ndodhur me Europën, kur një pjesë e brezit të ri nuk beson më se institucionet mund t’i garantojnë një të ardhme të denjë.

Një brez që komunikon në të njëjtat platforma, përballet me pasiguri të ngjashme dhe sheh çdo ditë protesta në telefonin e tij, mund të reagojë në mënyra të ngjashme edhe pa marrë urdhra nga askush.

Kjo nuk përjashton përpjekjet për manipulim, por na kujton se pakënaqësia nuk ka nevojë gjithmonë për një organizator të fshehtë.

Në fund, mbetet një pyetje që Europa nuk duhet ta shmangë: a kemi të bëjmë me një brez që po rebelohet sepse nuk sheh të ardhme, apo me një pakënaqësi reale që aktorë të ndryshëm po përpiqen ta kthejnë në instrument pushteti?

Përgjigjja mund të mos jetë e njëjtë në çdo vend.

Por një gjë është e qartë: kur dhuna mbulon kërkesat e qytetarëve, humbësi i parë rrezikon të jetë vetë protesta.