Thirrja e Beti Njumës: Kur heshtja e elitave bëhet çështje publike

Beti Njuma u drejtohet shkrimtarëve, mjekëve, avokatëve, mësuesve dhe pedagogëve. Në reagimin e saj për protestat, gazetarja kërkon praninë e njerëzve të cilëve shoqëria u ka besuar dijen, edukimin, shëndetin dhe mbrojtjen e të drejtave. Renditja e këtyre profesioneve i jep thirrjes një peshë që shkon përtej zemërimit të çastit: çfarë përgjegjësie mbart autoriteti profesional kur përplasja politike rrezikon jetën dhe sigurinë e qytetarëve?

Njuma kërkon që këta njerëz të flasin, të veprojnë dhe të protestojnë. Në thelb të apelit qëndron pritshmëria se ata që kanë më shumë mundësi për t’u dëgjuar duhet ta përdorin zërin e tyre edhe për njerëzit që nuk kanë një studio televizive, një institucion apo një emër të njohur pas vetes.

Konteksti është serioz. Më 17 tetor, protestat në Tiranë u shoqëruan me përplasje, hedhje gurësh e molotovësh, ndërhyrje policore dhe të lënduar. Prania e forcave RENEA u raportua nga terreni. Këto zhvillime shpjegojnë shqetësimin për përshkallëzimin dhe nevojën për kontroll publik mbi mënyrën se si po menaxhohet situata.

Në postimin e saj, gazetarja e interpreton daljen e RENEA-s si paralajmërim për gjakderdhje. Këtu kërkohet një dallim i domosdoshëm: dislokimi i një force speciale nuk provon, në vetvete, ekzistencën e një urdhri apo synimi për të qëlluar qytetarët. Pretendime të tilla kërkojnë prova më vete. Shqetësimi publik, ndërkaq, e bën të nevojshëm shpjegimin e autoriteteve për rrezikun e identifikuar, detyrën e kësaj force dhe kufijtë e ndërhyrjes së saj.

Kërkesa për transparencë ka tashmë edhe një bazë konkrete institucionale. Avokati i Popullit njoftoi më 13 tetor nisjen e një hetimi administrativ për përdorimin e forcës, duke vënë në shqyrtim domosdoshmërinë dhe proporcionalitetin e saj. Institucioni njoftoi gjithashtu monitorimin e respektimit të të drejtave të personave të ndaluar, përfshirë mundësinë për avokat, njoftimin e familjes dhe ekzaminimin mjekësor.

Pikërisht në këtë hapësirë merr kuptim thirrja ndaj profesionistëve. Një avokat mund të kërkojë respektimin e procedurave për një të ndaluar edhe kur kundërshton sjelljen e tij. Një pedagog mund të mbrojë studentin nga keqtrajtimi dhe njëkohësisht t’i kërkojë përgjegjësi për dhunën. Një mjek mund të flasë për pasojat e mjeteve të përdorura në përplasje, duke u mbështetur në vlerësimin profesional. Për këtë angazhim mjafton besnikëria ndaj profesionit dhe ndaj dinjitetit njerëzor.

Megjithatë, një analizë e ndershme nuk mund t’i shpallë të gjithë të heshtur. Mungesa e një postimi në Facebook nuk tregon domosdoshmërisht mungesë veprimi. Ndihma mund të jepet në spital, në komisariat, në një sallë gjyqi apo përmes një ndërhyrjeje që publiku nuk e sheh. Thirrja e Njumës duhet lexuar si kërkesë për përgjegjësi më të dukshme dhe më të organizuar, pa u kthyer në gjykim kolektiv ndaj çdo njeriu që nuk shfaqet në shesh.

Ka gjithashtu arsye të ndryshme për të qëndruar mënjanë. Dikush pret të qartësohen faktet. Dikush druhet se fjala e tij do të përdoret politikisht. Një tjetër mund të shqetësohet për vendin e punës, marrëdhëniet profesionale apo sigurinë e familjes. Këto rrethana duhen kuptuar. Por kur njerëzit me autoritet publik presin të gjithë që të flasë dikush tjetër, hapësira e debatit u mbetet atyre që kanë më shumë interes ta ashpërsojnë.

Këtu përgjegjësia e institucioneve profesionale është veçanërisht e rëndësishme. Dhomat e avokatisë, universitetet, organizatat e mjekëve dhe shoqatat profesionale mund ta shpërndajnë barrën e reagimit. Një qëndrim i argumentuar dhe një mekanizëm konkret ndihme kanë më shumë qëndrueshmëri sesa zemërimi i një individi. Ato i japin edhe profesionistit të veçuar mundësinë të veprojë pa mbetur vetëm përballë presionit.

Për njerëzit që punojnë me të rinjtë, kjo përgjegjësi shkon më tej. Në auditor mësohet mendimi kritik, argumentimi dhe pjesëmarrja qytetare. Kur studentët dalin në rrugë, këto parime provohen në rrethana shumë më të vështira. Pedagogu ruan besueshmërinë duke i dëgjuar, duke shqyrtuar kërkesat e tyre dhe duke folur qartë për kufijtë që mbrojnë jetën. Afërsia me studentin e bën të mundur edhe kundërshtimin e tij kur gabon.

I njëjti standard vlen për diskutimin mbi dhunën. Sulmet ndaj policëve dhe zjarrvëniet rrezikojnë njerëz dhe kërkojnë përgjegjësi individuale. Policia, nga ana e saj, ushtron një kompetencë shtetërore që duhet t’i nënshtrohet kontrollit dhe llogaridhënies. Dhuna e një personi nuk e shuan të drejtën e tjetrit për të protestuar paqësisht; as dyshimi për një vepër penale nuk e zhvesh të ndaluarin nga të drejtat.

Një zë i pavarur bëhet i besueshëm kur e ruan këtë qëndrueshmëri edhe përballë njerëzve me të cilët pajtohet politikisht. Profesionistët mund të ndihmojnë pikërisht duke e mbajtur debatin te faktet, përgjegjësitë konkrete dhe mbrojtja e njeriut. Ky kontribut bëhet më i nevojshëm sa më shumë që palët përpiqen ta detyrojnë publikun të zgjedhë një kamp përpara se të shqyrtojë ngjarjen.

Thirrja e Beti Njumës meriton të merret seriozisht për këtë kërkesë për prani. Përgjigjja mund të marrë formën e ndihmës juridike për të ndaluarit, dokumentimit të shkeljeve, dëgjimit të studentëve, kërkesave publike për transparencë dhe këmbënguljes që hetimet të japin përgjigje të verifikueshme.

Në këto veprime, autoriteti profesional bëhet i dobishëm për shoqërinë. Njerëzit që kanë fituar besimin e publikut kanë mundësinë ta përdorin atë ndërsa ngjarjet ende mund të ndikohen. Pesha e fjalës së tyre matet edhe me gatishmërinë për ta thënë në kohë.