Protestat dhe paralajmërimet e SHBA-ve e tronditin Iranin në pikën e tij më të dobët prej vitesh

Protestat në rrugë nuk janë të panjohura për Iranin, por disa faktorë që shoqërojnë trazirat aktuale i bëjnë ato veçanërisht serioze.

Të hënën shënohet dita e nëntë që nga shpërthimi i demonstratave, por mjaftuan vetëm katër apo pesë ditë që presidenti amerikan Donald Trump të lëshonte një paralajmërim të drejtpërdrejtë ndaj udhëheqjes iraniane për trajtimin e protestuesve, duke deklaruar se SHBA-të ishin “gati dhe e armatosur”.

Më pas pasoi operacioni i forcave speciale amerikane në Venezuelë kundër Nicolás Maduro-s dhe një paralajmërim i dytë të dielën.

Policia dhe forcat e sigurisë iraniane kanë reaguar me dhunë pothuajse që në fillim. Raportet e organizatave të të drejtave të njeriut pretendojnë se më shumë se 20 persona janë vrarë.

Krizë ekonomike dhe zemërim publik

Protestat, që nisën paqësisht të dielën më 28 dhjetor, u ushqyen fillimisht nga zemërimi publik për inflacionin galopant dhe zhvlerësimin e fortë të monedhës vendase ndaj dollarit amerikan, i cili tani është rreth 80% më i lartë krahasuar me një vit më parë.

Ekonomia iraniane ndodhet në krizë të thellë, pa perspektivë reale rritjeje as këtë vit dhe as vitin e ardhshëm. Inflacioni zyrtar vjetor është rreth 42%, inflacioni i ushqimeve kalon 70%, ndërsa disa mallra bazë raportohet se janë rritur me mbi 110%.

Sanksionet ndërkombëtare, të udhëhequra nga SHBA-të, kanë luajtur një rol të rëndësishëm në përkeqësimin e kushteve ekonomike, por ato nuk janë i vetmi faktor.

Raste të profilit të lartë të korrupsionit në gjykatat iraniane, që përfshijnë zyrtarë të lartë dhe familjarë të tyre, kanë forcuar zemërimin publik dhe bindjen se pjesë të elitës sunduese po përfitojnë nga kriza.

Shumë iranianë besojnë se disa zyrtarë dhe të afërmit e tyre përfitojnë drejtpërdrejt nga sanksionet përmes marrëveshjeve të posaçme që u lejojnë të kontrollojnë importet dhe eksportet, të transferojnë jashtë vendit të ardhurat nga nafta dhe të përfitojnë nga rrjete pastrimi parash.

Edhe vetë brenda qeverisë, fajësimi shpesh bie mbi ata që në Iran quhen “përfituesit e sanksioneve”, më shumë sesa mbi sanksionet në vetvete.

Nga protesta ekonomike në revoltë politike

Tregtarët e Pazarit të Madh të Teheranit ishin ndër grupet e para që protestuan hapur, duke mbyllur dyqanet në shenjë kundërshtimi ndaj luhatjeve të përditshme të monedhës dhe duke dalë në rrugë për të kërkuar ndërhyrjen e qeverisë për stabilizimin e tregjeve.

Shpejt, demonstratat u përhapën përtej pazarit, duke përfshirë shtresa të tjera të shoqërisë. Sloganet ekonomike u shndërruan në thirrje politike, përfshirë kërkesa për rrëzimin e vetë Republikës Islamike.

Studentët iu bashkuan protestave, të ndjekur nga biznese të vogla në qytete dhe qyteza të tjera. Brenda pak ditësh, thirrjet kundër liderit suprem të Iranit u rikthyen si një element qendror i demonstratave.

Herën e fundit që Irani përjetoi trazira të përmasave të ngjashme kombëtare ishte rreth katër vjet më parë, pas vdekjes së Mahsa Amini-t, një e re që humbi jetën në paraburgim nga Policia e Moralit.

Protestat e asaj kohe, të njohura si “Lëvizja Mahsa” apo “Grua, Jetë, Liri”, tronditën themelet e shtetit, por u shtypën me forcë dhe arrestime masive.

Edhe pse protestat aktuale janë përhapur shpejt dhe kanë vazhduar për disa ditë, ato ende nuk kanë arritur shkallën dhe intensitetin e demonstratave të vitit 2022.

Presion i brendshëm dhe izolim i jashtëm

Gazetarët në Iran janë nën presion ekstrem, ndërsa mediat ndërkombëtare ose nuk lejohen të raportojnë nga brenda vendit, ose përballen me kufizime të rënda.

Si pasojë, shumë informacione vijnë nga media sociale dhe dëshmi të qytetarëve, gjë që e bën verifikimin gjithnjë e më të vështirë, sidomos në një ambient të mbushur me dezinformim dhe përmbajtje të manipuluar, një sfidë që po përkeqësohet edhe nga përdorimi i inteligjencës artificiale.

Në këtë kontekst, shumë vëzhgues besojnë se situata aktuale mund të ketë pasoja më të rënda sesa protestat e vitit 2022. Qeveria iraniane shihet gjerësisht si në pikën e saj më të dobët prej dekadash, e përballur njëkohësisht me presion të brendshëm dhe një mjedis rajonal tërësisht të ndryshuar.

Një seri goditjesh strategjike

Lufta 12-ditore mes Iranit dhe Izraelit në verën e vitit 2025 shënoi një pikë kthese, duke kulmuar me përfshirjen e drejtpërdrejtë të SHBA-ve dhe sulme ajrore ndaj objekteve bërthamore iraniane.

Konflikti dëmtoi rëndë kapacitetet mbrojtëse të Iranit, infrastrukturën bërthamore dhe disa objekte ushtarake e industriale.

Në të njëjtën kohë, pozicioni rajonal i Teheranit është dobësuar ndjeshëm. Rënia e Bashar al-Assadit në Siri i hoqi Iranit një aleat kyç, ndërsa sulmet e vazhdueshme izraelite ndaj Hezbollahut në Liban eliminuan pjesën më të madhe të udhëheqjes së tij.

Operacionet e fundit amerikane në Venezuelë dhe kapja e Nicolás Maduro-s dhe bashkëshortes së tij kanë ngushtuar më tej hapësirat e manovrimit për Iranin në arenën ndërkombëtare.

Këto zhvillime kanë riformatuar mjedisin rajonal dhe global për Teheranin, duke e lënë me më pak aleatë dhe me më pak kanale për të transferuar të ardhurat nga nafta jashtë vendit.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme duke pasur parasysh përfshirjen e thellë të Iranit në sektorin e naftës në Venezuelë, në bashkëpunim me Rusinë, dhe varësinë nga mekanizma financiarë kompleksë të lidhur me tregje që besohet se janë në Kinë.

Ndërprerja e këtyre rrjeteve ka rritur ndjeshëm vulnerabilitetin ekonomik të Iranit, pikërisht në një moment kur presioni i brendshëm po intensifikohet.

Një çast kritik për Khamenei-n

Në këtë sfond, lideri suprem i plakur i Iranit, Ayatollah Ali Khamenei, duket se po përballet me një nga momentet më të pasigurta të sundimit të tij.

Më shumë se tre dekada planifikimi për ndërtimin e forcave rajonale aleate, mekanizmave për shmangien e sanksioneve dhe infrastrukturës bërthamore janë minuar ose shkatërruar në një periudhë relativisht të shkurtër.

Me Trump sërish në Shtëpinë e Bardhë dhe Benjamin Netanyahu-n në pushtet në Izrael, nuk duket se ekziston një rrugë e qartë diplomatike apo strategjike për të dalë nga kriza pa një kosto të rëndë.

Për vite me radhë, Khamenei dhe rrethi i tij i ngushtë justifikuan shpenzimet masive për aleatët rajonalë dhe programin bërthamor si investime të domosdoshme për sigurinë afatgjatë të Iranit.

Sot, ky argument po tingëllon gjithnjë e më bosh. Ndërsa presioni rritet brenda dhe jashtë vendit, siguria e brendshme – dikur e paraqitur si përfitimi final i këtyre politikave – duket më e largët se kurrë.