PAZARET/ TRUMP NDRYSHON EKUILIBRAT NE NATO

Presidenti i Shteteve të Bashkuara, Donald Trump, vendosi tonin e Samitit të 36-të të NATO-s, duke rikthyer në qendër të debatit disa nga temat që kanë shoqëruar politikën e tij të jashtme. Ai përsëriti publikisht premtimin për të shqyrtuar heqjen e sanksioneve CAATSA ndaj Turqisë, sulmoi sërish aleatët evropianë, riktheu pretendimet për Groenlandën dhe u kërkoi vendeve evropiane të marrin një barrë më të madhe në financimin e mbrojtjes së NATO-s.

Një nga momentet më të ndjekura të samitit ishte takimi mes Trump dhe presidentit turk Recep Tayyip Erdogan në kompleksin presidencial Beştepe. Interesi u përqendrua te mesazhet që presidenti amerikan do t’i përcillte homologut të tij, me të cilin ka deklaruar vazhdimisht se ka marrëdhënie të mira personale.

Gjatë deklaratave publike, Trump përsëriti se administrata amerikane duhet të shqyrtojë mundësinë e heqjes së sanksioneve ndaj Turqisë, duke argumentuar se Shtetet e Bashkuara nuk duhet të vendosin masa ndëshkuese ndaj vendeve aleate.

Duke folur për çështjen e avionëve luftarakë F-35, ai u shpreh se vendimi mbetet ende i hapur. Trump theksoi se marrëdhëniet mes Uashingtonit dhe Ankarasë janë përmirësuar dhe shtoi se, sipas tij, Turqia ka treguar në disa raste më shumë besnikëri ndaj aleancës sesa disa partnerë të tjerë. Për këtë arsye, administrata amerikane, sipas tij, do ta shqyrtojë këtë çështje.

Megjithatë, deklaratat e presidentit amerikan rezultuan më të kujdesshme sesa pritej nga autoritetet turke. Në Ankara kishte pritshmëri që Trump të jepte një angazhim më konkret për rikthimin e Turqisë në programin F-35 ose për heqjen e pengesave ekzistuese.

Ai shmangu çdo njoftim për ndonjë iniciativë konkrete që mund të kapërcente pengesat institucionale dhe ligjore që vazhdojnë të bllokojnë rikthimin e Turqisë në programin amerikan të avionëve luftarakë. Po ashtu, gjatë përgjigjeve ndaj gazetarëve, Trump nuk dha asnjë sinjal se administrata e tij po shqyrton formulën e përfolur për transferimin e sistemit rus S-400 në një shtet të tretë.

Sipas tij, Turqia ka mbajtur një qëndrim gjithnjë e më të ashpër ndaj Izraelit, përbën kërcënim për Greqinë dhe vazhdon të mbajë nën kontroll pjesën veriore të Republikës së Qipros. Në argumentimin e tij, Netanyahu e krahasoi Turqinë me Korenë e Veriut.

Në sfond të këtij debati qëndrojnë sanksionet e vendosura sipas ligjit amerikan CAATSA, të miratuar nga Kongresi në vitin 2017. Ky ligj synon të frenojë bashkëpunimin ushtarak me Rusinë, Iranin dhe Korenë e Veriut, duke detyruar administratën amerikane të vendosë masa ndëshkuese ndaj çdo subjekti që kryen transaksione të rëndësishme me sektorët rusë të mbrojtjes dhe inteligjencës.

Turqia u bë në vitin 2020 vendi i parë anëtar i NATO-s që u godit nga këto sanksione, pas blerjes së sistemit rus të mbrojtjes ajrore S-400.

Masat amerikane u drejtuan ndaj Agjencisë së Industrisë së Mbrojtjes të Turqisë, e cila menaxhon programet kryesore të armatimit të vendit. Sanksionet përfshinë kufizime për licencat e eksportit të teknologjisë ushtarake amerikane, si edhe masa ndaj drejtuesve të kësaj agjencie. Në të njëjtën kohë, Turqia u përjashtua edhe nga programi F-35, ku kishte rol si partnere industriale dhe bashkëprodhuese.

Megjithëse CAATSA i jep presidentit amerikan të drejtën të pezullojë ose heqë sanksionet, kjo mund të ndodhë vetëm nëse administrata vërteton se vendi i sanksionuar ka ndërprerë aktivitetin që solli vendosjen e tyre, ka marrë masa të verifikueshme për të mos e përsëritur atë dhe ka ofruar garanci për të ardhmen.

Edhe në këtë rast, procedura nuk përfundon vetëm me vendimin e Shtëpisë së Bardhë. Ligji kërkon që administrata të njoftojë paraprakisht Kongresin, i cili ka të drejtë të kundërshtojë heqjen e sanksioneve brenda afateve të parashikuara.

Përtej CAATSA-s, ekziston edhe një tjetër pengesë ligjore. Akti për Autorizimin e Mbrojtjes Kombëtare (NDAA) i vitit 2021 parashikon kushte të veçanta për rastin e Turqisë.

Ky ligj kërkon që qeveria amerikane të certifikojë se sistemi S-400 nuk ndodhet më në posedim të Turqisë ose nuk është zëvendësuar me një sistem të ngjashëm. Po ashtu, duhet të provohet se sistemi nuk operohet apo mirëmbahen nga personel rus ose persona që veprojnë në emër të Rusisë dhe se Ankaraja nuk do të blejë sisteme të ngjashme në të ardhmen.

Edhe nëse sanksionet CAATSA hiqen, kjo nuk do të nënkuptonte automatikisht rikthimin e Turqisë në programin F-35. Vendimi përfundimtar mbetet në dorën e Kongresit amerikan, i cili pas pushtimit rus të Ukrainës ka mbajtur një qëndrim shumë më të ashpër ndaj çdo çështjeje që lidhet me bashkëpunimin me Moskën.

Për Ankaranë, megjithatë, heqja e sanksioneve mbetet një objektiv strategjik edhe përtej avionëve F-35. Rikthimi i bashkëpunimit të plotë në industrinë e mbrojtjes me Shtetet e Bashkuara do të lehtësonte zhvillimin e disa programeve kryesore të industrisë ushtarake turke.

Projekte si avioni luftarak KAAN, zhvillimi i helikopterëve, raketave dhe sistemeve të tjera të armatimit varen në një masë të konsiderueshme nga teknologjia amerikane dhe eksporti i komponentëve që aktualisht kufizohen nga sanksionet.

Në planin politik, Trump i dha një mbështetje të qartë Erdoganit gjatë samitit. Presidenti amerikan vlerësoi rolin e Turqisë në menaxhimin e krizave rajonale, duke përmendur luftën në Ukrainë, situatën në Siri, zhvillimet në Lindjen e Mesme dhe tensionet me Iranin.

Ai përsëriti gjithashtu një deklaratë që kishte bërë edhe më parë, sipas së cilës marrëdhëniet e tij personale me Erdoganin ndihmuan në shmangien e një përshkallëzimi më të madh pas sulmeve amerikano-izraelite ndaj Iranit. Deklarata u interpretua si një sinjal se Turqia mund të kishte luajtur rol në frenimin e zhvillimeve të mëtejshme rajonale.

Ky qëndrim politik i presidentit amerikan forcon pozicionin e Erdoganit në përpjekjet e tij për të rritur ndikimin e Turqisë brenda NATO-s dhe për të bindur aleatët evropianë të pranojnë një rol më të madh të Ankarasë në arkitekturën e mbrojtjes evropiane.

Ndërkohë, samiti i NATO-s u zhvillua në një klimë të tensionuar edhe për shkak të debateve mes Shteteve të Bashkuara dhe aleatëve evropianë.

Vendet evropiane dhe Kanadaja synojnë të paraqesin një program të ri të zgjerimit të kapaciteteve ushtarake, në përpjekje për të përmbushur kërkesat amerikane për rritjen e kontributit në mbrojtje. Megjithatë, disa vende, me Spanjën në krye, vazhdojnë të kundërshtojnë objektivin për të çuar shpenzimet ushtarake në nivelin 5 për qind të Prodhimit të Brendshëm Bruto.

Trump kritikoi sërish disa prej aleatëve më të rëndësishëm evropianë, duke përmendur Francën, Italinë dhe Britaninë e Madhe. Sipas tij, këto vende nuk mbështetën Shtetet e Bashkuara gjatë operacionit ushtarak kundër Iranit.

Më pas ai deklaroi se Uashingtoni nuk kishte nevojë për ndihmën e tyre, por kishte dashur vetëm të testonte gatishmërinë e aleatëve.

Presidenti amerikan riktheu gjithashtu pretendimet për Groenlandën, duke argumentuar se ishulli nuk duhet të mbetet pjesë e Danimarkës dhe se SHBA ka nevoja strategjike që lidhen me kontrollin e këtij territori.

Ai la të kuptohet se, nëse interesat amerikane nuk merren parasysh, Uashingtoni mund të rishikojë edhe praninë e forcave të tij ushtarake në Evropë.

Deklaratat shkaktuan reagim të menjëhershëm nga kryeministri danez, i cili kërkoi që NATO të riafirmojë respektin për sovranitetin dhe integritetin territorial të vendeve anëtare.

Një tjetër temë qendrore e samitit mbetet mbështetja për Ukrainën. Aleatët pritet të miratojnë angazhime të reja financiare dhe ushtarake për Kievin, ndërsa Trump mbajti një qëndrim të kujdesshëm pas kontakteve të tij me presidentin rus Vladimir Putin.

Presidenti amerikan deklaroi se si Putini ashtu edhe presidenti ukrainas Volodymyr Zelensky dëshirojnë arritjen e paqes dhe se ekziston mundësia që një marrëveshje të arrihet në një të ardhme jo shumë të largët.

Me mbylljen e samitit, 31 vendet anëtare të NATO-s përballen me sfidën për të ruajtur unitetin e Aleancës në një moment kur debatet për financimin e mbrojtjes, marrëdhëniet me Rusinë, rolin e Turqisë dhe qëndrimet e administratës Trump kanë nxjerrë në pah ndarje të reja brenda organizatës.