Para pragut është fusha/ Mbi të drejtën për t’u dëgjuar para se qytetari të votojë.

Nga Arian Galdini

Demokracia nuk vdes vetëm kur vidhet vota.

Vdes edhe më herët.

Vdes kur një zë ndalet përpara se qytetari ta dëgjojë.

Vdes kur ligji nuk pret ditën e votimit, por ndërhyn më parë, te hyrja në garë, te fusha e dëgjimit, te mundësia e një alternative për t’u bërë e dukshme përpara se të gjykohet nga qytetari.

Vota është akti i fundit i lirisë politike.

Hyrja në dëgjim është akti i parë.

Prandaj çdo reformë zgjedhore duhet parë më thellë se formula.

Nuk mjafton të pyesim sa të hapura janë listat, sa kombëtare është zona, sa elegante duket arkitektura, apo sa i rregullt tingëllon pragu.

Nuk mjafton as të pyesim sa deputetë do të ketë Kuvendi, sikur demokracia të ishte vetëm numër vendesh dhe jo cilësi hyrjeje.

Pyetja e parë është më e vjetër dhe më e rëndë, a ka qenë fusha e lirë përpara se pragu të vendosë?

Një prag elektoral, në vetvete, nuk është as i mirë, as i keq.

Në një demokraci të konsoliduar, ku media është e lirë, paraja politike e kontrolluar, administrata neutrale, sondazhet të ndershme, fushata e barabartë dhe çdo alternativë ka mundësi reale të arrijë te qytetari, pragu mund të diskutohet si rregull rendi.

Por në një fushë të pabarabartë, pragu ndryshon natyrë.

Nuk mbetet më rregull pas votës.

Bëhet pushtet para votës.

Ky është rreziku i demokracisë së filtruar, qytetari voton, kutia qëndron, procedura duket e rregullt, por alternativat që arrijnë deri tek ai janë ngushtuar më parë nga paraja, media, administrata, pragu dhe arkitektura e sistemit.

Në një demokraci të tillë, liria nuk hiqet gjithmonë me dhunë.

Ndonjëherë ajo zvogëlohet me rregull.

Kjo është e vërtetë në çdo vend ku aktorët nuk nisen nga e njëjta vijë.

Kur një forcë hyn në garë me ekran, para, emër, rrjet, sondazhe dhe prani të përditshme, ndërsa një tjetër hyn me zë të papërforcuar, me pak mjete, me pak hapësirë dhe me shumë pengesa përpara vetes, i njëjti rregull nuk prodhon të njëjtin efekt.

Ligji mund të duket i barabartë në letër.

Në jetë mund të punojë për të fortin.

Shqipëria është një rast i qartë i këtij ligji. Sistemi aktual ka plagët e veta, qarqe që prodhojnë pengesa faktike, votë që nuk peshon njësoj, përfaqësim që varet nga madhësia e zonës, numri i mandateve dhe formula e shpërndarjes.

Kjo është padrejtësi.

Kjo kërkon reformë.

Kjo nuk duhet mbrojtur.

Por nga fakti që sistemi i vjetër ka mure nuk del se zgjidhja është një mur i ri kombëtar.

Ky është gabimi i madh.

Një zonë kombëtare mund të jetë hapje. Mund ta bëjë votën më të barabartë.

Mund të ulë deformimet e qarqeve të vogla.

Mund të lejojë që një zë i shpërndarë në gjithë vendin të mos vdesë vetëm sepse nuk është i përqendruar në një qark.

Por kur mbi zonën kombëtare vendoset një prag i lartë, hapja shoqërohet me filtër.

Muri nuk hiqet.

Zhvendoset.

Nuk qëndron më te qarku.

Vendoset në hyrje të Republikës.

Dhe kur këtij pragu i shtohet edhe ideja për ta ulur Kuvendin nga 140 në rreth 100 deputetë, problemi bëhet edhe më i rëndë.

Sa më i vogël bëhet trupi përfaqësues, aq më e vështirë bëhet për votat e vogla të gjejnë formë institucionale.

Kur zvogëlimi i përfaqësimit bashkohet me prag të lartë, demokracia nuk kursen vetëm vende.

Ajo pakëson mundësinë e hyrjes.

Më pak vende ku mund të hyhet.

Një prag më i lartë për të hyrë.

Dy filtra mbi të njëjtën derë.

Kjo nuk është çështje aritmetike.

Është filozofi e lirisë politike.

Në demokraci nuk vendos një udhëheqës partie kush e meriton përfaqësimin.

Nuk vendos një formulë e ndërtuar mbi tavolinë kush ka të drejtë të lindë politikisht. Vendos qytetari.

Por qytetari vendos vetëm kur ka pasur mundësi reale të dëgjojë, të krahasojë, të provojë dhe të gjykojë.

Para përfaqësimit është e drejta për t’u dëgjuar.

Kjo është e drejta e para-përfaqësimit.

Jo mandati ende. Jo pushteti ende.

Jo vendi në Kuvend ende.

Vetëm mundësia që një zë të hyjë në gjykimin publik përpara se ligji ta shpallë të tepërt.

Nëse një alternativë ndalet përpara se qytetari ta dëgjojë, nuk digjet vetëm vota e saj e mundshme.

Digjet vetë mundësia e qytetarit për të krijuar politikë të re.

Një sistem i tillë nuk pret që qytetari ta pranojë ose ta refuzojë të renë.

Ia filtron të renë përpara se ai ta takojë.

Të thuash se një forcë e re duhet të bëhet menjëherë 4% kombëtare për të merituar hyrjen, në një vend ku media, paraja, administrata, patronazhi, sondazhet, studiot dhe emrat e konsoliduar të politikës së vjetër nuk janë të barabartë, do të thotë të ngatërrosh meritën me privilegjin e dukshmërisë.

Merita politike nuk lind në vakum.

Ajo kërkon fushë.

Një forcë që ka qarkullim të përditshëm, mbështetje të fshehtë ose të dukshme, rrjet kombëtar dhe dritën e vëmendjes publike nuk e takon pragun njësoj si një subjekt që lind nga qytetarët, pa oligarkë, pa administratë, pa para dhe pa leje nga qendra e vjetër e dukshmërisë.

Rregulli është i njëjtë.

Barra nuk është e njëjtë.

Këtu fillon padrejtësia.

Edhe listat e hapura nuk e shërojnë këtë plagë.

Ato mund të demokratizojnë garën brenda një partie.

Mund t’i japin qytetarit më shumë fuqi mbi emrat.

Mund të thyejnë një pjesë të kontrollit të kryetarëve mbi kandidatët.

Por listat e hapura vlejnë vetëm për subjektet që lejohen të kalojnë pragun.

Nëse pragu e lë jashtë një forcë politike, lista e saj mund të jetë sa të dojë e hapur, qytetari nuk e sheh më në përfaqësim.

Lista e hapur nuk i shërben qytetarit, nëse pragu ia mbyll partinë para se ai të zgjedhë kandidatin.

Kështu, reforma mund të hapë garën brenda listave dhe prapë ta ruajë mbylljen në hyrje të garës.

Kjo është kundërthënia e madhe.

Një demokraci mund të ketë kuti votimi, numërim të rregullt, lista të hapura dhe fjalor modern, por prapë të jetë e mbyllur politikisht, nëse vetëm disa zëra lejohen të bëhen të dëgjueshëm.

Po aq e rrezikshme është fjala “stabilitet” kur përdoret pa pyetur çfarë stabilizon.

Çdo demokraci ka nevojë për funksionalitet.

Asnjë sistem nuk mund të jetojë vetëm nga copëzimi.

Por Shqipëria sot nuk vuan nga teprica e pluralizmit real.

Vuan nga mungesa e hyrjes reale.

Vuan nga pak alternativa të dëgjuara, nga media të pabarabarta, nga para politike, nga administratë që rëndon mbi të dobëtin, nga patronazh që ndjek votën, nga një kulturë ku e reja pranohet vetëm kur bëhet e dobishme për të vjetrën.

Në një vend të tillë, frika nga fragmentimi shpesh bëhet gjuhë e bukur për ruajtjen e monopolit.

Stabiliteti i mbylljes nuk është demokraci.

Është qetësia e një dere të ruajtur.

Reforma e vërtetë nuk duhet të pyesë cilës parti i leverdis pragu.

Nuk duhet të pyesë kush është sot më afër tij, kush ka më shumë ekran, kush ka më shumë emër, kush ka më shumë rrjet, kush ka më shumë mundësi të paraqitet si e re e pranueshme.

Reforma e vërtetë duhet të pyesë, cilit qytetar i digjet vota?

Cili zë nuk arrin të dëgjohet?

Cila alternativë ndalet përpara se të provohet?

Cila e re lejohet të hyjë dhe cila mbahet jashtë sepse nuk ka marrë ende dritën e vëmendjes publike?

Një sistem që lejon vetëm të renë tashmë të dukshme nuk është sistem i hapur.

Është sistem që zgjedh cilën të re pranon.

Prandaj nuk mbrojmë kodin e vjetër.

Nuk mbrojmë qarqet që deformojnë përfaqësimin.

Nuk mbrojmë listat e mbyllura.

Nuk mbrojmë një sistem ku qytetari thirret vetëm në fund, pasi partitë e mëdha kanë ndërtuar më parë fushën, rregullat dhe skenën.

Mbrojmë diçka më themelore.

Mbrojmë të drejtën e së resë për të arritur te qytetari.

Mbrojmë të drejtën e qytetarit për të dëgjuar çdo alternativë përpara se ligji, media, paraja, pragu apo zvogëlimi i hapësirës përfaqësuese t’i tregojnë cilat alternativa vlejnë të ekzistojnë.

Një reformë zgjedhore nuk është demokratike kur e bën votën më të bukur në letër, por hyrjen më të vështirë në jetë.

Demokracia nuk fillon kur numërohet vota.

Fillon më herët.

Fillon te mundësia për t’u dëgjuar.

Fillon te fusha ku një qytetar mund të takojë një ide të re, ta besojë ose ta refuzojë vetë, pa ia filtruar sistemi përpara.

Kur një reformë ruan hyrjen dhe e quan këtë hapje, demokracia nuk rrëzohet nga dhuna.

Zbrazet nga brenda.

Vota mbetet.

Fusha mbyllet.

Dhe qytetari thirret të zgjedhë vetëm pasi dikush tjetër ka vendosur se çfarë lejohet të dëgjohet.

Arian Galdini