Tronditet shkenca/ 9 eksperimente zbulojnë se çfarë fshihet vërtetë brenda njëriut

Sa larg do të shkonit nëse një autoritet do t’ju urdhëronte të bënit diçka që e dini se është e gabuar? A do ta ndryshonit një përgjigje të saktë vetëm sepse të gjithë të tjerët thonë se është gabim? Dhe a do të ndihmonit një njeri në nevojë nëse do të ishit me nxitim? Gjatë shekullit XX, psikologët u përpoqën t’u përgjigjeshin këtyre pyetjeve përmes eksperimenteve që sot janë bërë pjesë e historisë së psikologjisë. Rezultatet treguan diçka shqetësuese: sjellja njerëzore mund të ndryshojë fuqishëm nën presionin e autoritetit, grupit, frikës, pushtetit dhe rrethanave.

1. Milgram – Sa larg bindemi ndaj autoritetit?

Stanley Milgram u kërkoi pjesëmarrësve të jepnin atë që ata besonin se ishin goditje elektrike ndaj një personi që jepte përgjigje të gabuara. Kur viktima protestonte dhe kërkonte që eksperimenti të ndalej, studiuesi u kërkonte të vazhdonin. Shumë pjesëmarrës vazhduan deri në nivelet më të larta.

Mësimi: autoriteti mund t’i shtyjë njerëzit e zakonshëm të kryejnë veprime që në rrethana normale do t’i refuzonin.

2. Burgu i Stanfordit – Çfarë bën pushteti me njeriun?

Në vitin 1971, studentët u ndanë në “roje” dhe “të burgosur” në një burg artificial. Situata u përkeqësua aq shpejt, me sjellje poshtëruese dhe abuzive, sa eksperimenti u ndërpre pas vetëm gjashtë ditësh. Eksperimenti është bërë jashtëzakonisht i famshëm, por edhe shumë i debatueshëm për shkak të metodologjisë së tij dhe interpretimit të rezultateve.

Mësimi: rolet dhe pushteti mund të ndikojnë fuqishëm në sjellje.

3. Asch – A do ta mohoje atë që sheh?

Në eksperimentin e Solomon Asch, pjesëmarrësit duhej të identifikonin një vijë me gjatësi të njëjtë me një tjetër. Përgjigjja ishte e dukshme. Por pjesa tjetër e grupit, që në fakt ishin aktorë, jepte qëllimisht përgjigjen e gabuar. Shumë pjesëmarrës përfundonin duke ndjekur grupin.

Mësimi: presioni shoqëror mund të na bëjë të dyshojmë edhe në atë që shohim me sytë tanë.

4. “Little Albert” – A mund të mësohet frika?

Një foshnjë u ekspozua ndaj një miu të bardhë, fillimisht pa shfaqur frikë. Më pas, miu u shoqërua me një zhurmë të fortë dhe të frikshme. Me kalimin e kohës, fëmija filloi të qante vetëm kur shihte miun dhe frika u përgjithësua edhe te objekte të tjera të ngjashme.

Mësimi: disa reagime emocionale mund të kushtëzohen nga përvoja.

Ky eksperiment sot konsiderohet seriozisht problematik nga pikëpamja etike.

5. “Bobo Doll” – A mësohet agresiviteti duke parë të tjerët?

Albert Bandura u tregoi fëmijëve një të rritur që sillej në mënyrë agresive ndaj një kukulle. Kur fëmijët u lanë vetëm me të njëjtën lodër, shumë prej tyre përsëritën sjelljet që kishin parë.

Mësimi: njerëzit, veçanërisht fëmijët, mund të mësojnë sjellje duke vëzhguar dhe imituar të tjerët.

6. “Good Samaritan” – A na bën nxitimi indiferentë?

Në këtë eksperiment, studentë të teologjisë u përballën gjatë rrugës me një person që dukej se kishte nevojë për ndihmë. Ata që mendonin se ishin me vonesë kishin më pak gjasa të ndalonin.

Mësimi: edhe njerëzit që kanë vlera të forta morale mund të mos veprojnë kur janë nën presion kohe.

7. Efekti “Bystander” – Pse askush nuk ndërhyn?

Kur shumë njerëz janë dëshmitarë të një situate emergjente, secili mund të presë që dikush tjetër të veprojë. Kështu krijohet ajo që psikologët e quajnë shpërndarje e përgjegjësisë.

Mësimi: sa më shumë dëshmitarë të ketë, aq më e lehtë mund të bëhet që përgjegjësia t’i lihet dikujt tjetër.

8. Marshmallow – A mund të presim për një shpërblim më të madh?

Fëmijëve iu ofrua një zgjedhje: të hanin menjëherë një marshmallow ose të prisnin për të marrë një tjetër. Eksperimenti u bë simbol i vetëkontrollit. Por studimet e mëvonshme treguan se aftësia për të pritur nuk shpjegon e vetme suksesin e ardhshëm. Besueshmëria e mjedisit, kushtet familjare dhe faktorë të tjerë kanë gjithashtu rëndësi.

Mësimi: vetëkontrolli është i rëndësishëm, por fati i një njeriu nuk përcaktohet nga një test i vetëm.

9. Eksperimenti i Shpellës – Si lind armiqësia?

Në një kamp veror, dy grupe djemsh u mbajtën fillimisht të ndarë. Kur nisën të konkurrojnë me njëri-tjetrin, rivaliteti u shndërrua shpejt në konflikt. Por kur studiuesit u dhanë probleme që kërkonin bashkëpunimin e të dy grupeve, armiqësia filloi të zbehej.

Mësimi: konkurrenca mund të krijojë ndarje, ndërsa një qëllim i përbashkët mund të krijojë bashkëpunim.

Çfarë na tregojnë të gjitha këto?

Këto eksperimente nuk provojnë se njerëzit janë “të këqij” nga natyra. Mesazhi është më kompleks dhe ndoshta më shqetësues: sjellja jonë varet shumë më tepër nga rrethanat sesa duam të besojmë.

Autoriteti mund të na bëjë të bindemi.
Turma mund të na bëjë të dyshojmë te vetja.
Pushteti mund të ndryshojë sjelljen.
Frika mund të mësohet.
Shembulli i të tjerëve mund të na ndikojë.
Dhe një turmë mund të na bëjë të harrojmë përgjegjësinë individuale.

Ndoshta pyetja më interesante nuk është nëse “njeriu është i mirë apo i keq”.

Pyetja është: Çfarë do të bëje ti, nëse do të vendoseshe në rrethanat e duhura për të bërë diçka që sot betohesh se nuk do ta bëje kurrë?

Screenshot