HETEM RAMADANI DHE SËMUNDJA E BALLKANIT: KUR KORRUPSIONI KTHEHET NË SISTEM

Një analizë e publikuar më 22 nëntor 2025 rikthen në vëmendje një nga problemet më të thella të shoqërive ballkanike: korrupsionin që nuk kufizohet vetëm tek abuzimi me paratë publike, por prek marrëdhënien e qytetarit me shtetin, drejtësinë dhe pushtetin.

Në qendër të këtij reflektimi janë idetë mbi të cilat ka folur edhe Hetem Ramadani: lodhja kolektive e shoqërisë, mekanizmat që riprodhojnë pushtetin dhe nevoja për një ndryshim që shkon përtej zëvendësimit të politikanëve.

Gati një vit më vonë, çështjet e trajtuara në analizën me titull “Një ide për shërimin e shoqërisë – Nga Babilonia te Ballkani modern” mbeten pjesë e debatit publik në Shqipëri, Kosovë dhe rajon.

Në thelb qëndron një ide shqetësuese: korrupsioni nuk është vetëm vjedhje e parasë publike. Ai mund të shndërrohet në një mekanizëm që ushqen frikën, pasigurinë dhe lodhjen e një shoqërie, derisa qytetarët të humbasin besimin se ndryshimi është i mundur.

Duke e nisur reflektimin nga Babilonia e lashtë dhe duke e sjellë deri në realitetin e Ballkanit modern, analiza e sheh korrupsionin jo thjesht si fenomen që mbijeton për shkak të dobësisë së ligjeve, por si një problem që mund të rrënjoset në vetë mënyrën se si funksionon pushteti.

NJË SHOQËRI E LODHUR ËSHTË MË E LEHTË PËR T’U KONTROLLUAR

Krizat e vazhdueshme, pasiguria ekonomike, padrejtësia dhe mungesa e besimit tek institucionet krijojnë një lodhje të thellë kolektive.

Në vend që energjia e qytetarëve të përdoret për zhvillim, arsim, inovacion dhe mirëqenie, një pjesë e madhe e saj shpenzohet për mbijetesë dhe përballimin e problemeve të përditshme.

Kjo gjendje mund të krahasohet me një organizëm që përballet me inflamacion kronik. Ai vazhdon të funksionojë, por gjithnjë e më shumë energji i shkon përballimit të dëmit dhe jo zhvillimit.

Në planin shoqëror, pasojat mund të jenë edhe më të thella. Njerëzit fillojnë ta konsiderojnë padrejtësinë si diçka normale, korrupsionin si një realitet të pashmangshëm dhe ndryshimin politik si një premtim që përsëritet pa fund.

Kjo është pika ku lodhja qytetare mund të kthehet në avantazh për ata që kërkojnë të ruajnë kontrollin mbi institucionet.

Një shoqëri që humbet besimin tek mundësia e ndryshimit bëhet më pak kërkuese ndaj pushtetit dhe më pak e gatshme për t’i kërkuar llogari.

KUR POLITIKA E KTHEN SHTETIN NË INSTRUMENT INTERESASH

Problemi bëhet më i rëndë kur korrupsioni pushon së qeni sjellje individuale dhe fillon të funksionojë si mekanizëm institucional.

Në sisteme të tilla, drejtësia mund të ndikohet nga politika, emërimet publike të kushtëzohen nga besnikëria partiake dhe tenderët të favorizojnë lidhjet klienteliste në vend të konkurrencës.

Pasuria publike rrezikon të kthehet në burim përfitimi për grupe të ngushta, ndërsa qytetari mbetet përballë një administrate që nuk i përgjigjet gjithmonë interesit të tij.

Kjo nuk do të thotë se çdo institucion apo vendimmarrje funksionon mbi korrupsionin. Por aty ku abuzimi tolerohet dhe përgjegjësia mungon, krijohen kushtet që praktikat e paligjshme të përsëriten.

Në këtë mënyrë, problemi nuk qëndron vetëm tek individët që abuzojnë me pushtetin, por edhe tek mekanizmat që u mundësojnë ta bëjnë këtë.

Dhe këtu lind një nga dilemat kryesore të Ballkanit: ndryshimi i emrave në krye të institucioneve nuk garanton domosdoshmërisht ndryshimin e mënyrës se si funksionojnë ato.

Një qeveri mund të zëvendësojë një tjetër, një ministër mund të largohet dhe një drejtues mund të ndëshkohet, por nëse rregullat informale të pushtetit mbeten të njëjta, sistemi rrezikon të riprodhojë problemet e vjetra.

PSE NDËSHKIMI I TË KORRUPTUARVE NUK MJAFTON?

Një nga këndvështrimet më interesante të këtij reflektimi është lidhja mes korrupsionit dhe vetëdijes shoqërore.

Lufta kundër korrupsionit nuk përfundon me arrestimin apo dënimin e disa zyrtarëve, megjithëse përgjegjësia penale mbetet e domosdoshme për çdo shkelje të provuar të ligjit.

Ajo kërkon edhe ndryshimin e marrëdhënies së qytetarit me institucionet, me pushtetin dhe me përgjegjësinë publike.

Një shoqëri nuk mund ta kundërshtojë në mënyrë të qëndrueshme korrupsionin nëse njëkohësisht e toleron atë në marrëdhëniet e përditshme, në mënyrën e marrjes së shërbimeve apo në pranimin e privilegjeve të padrejta.

Por ndërgjegjësimi qytetar nuk mund të përdoret si justifikim për të shmangur përgjegjësinë e shtetit.

Institucionet kanë detyrimin të garantojnë transparencën, drejtësinë e pavarur, konkurrencën e ndershme dhe ndëshkimin e abuzimeve.

Pa këto mekanizma, thirrjet për ndryshim moral rrezikojnë të mbeten vetëm deklarata.

SHQIPËRIA DHE KOSOVA, PËRTEJ PRITJES SË PAFUND

Në Shqipëri dhe Kosovë, debati për korrupsionin lidhet drejtpërdrejt me besimin tek drejtësia, funksionimin e administratës dhe përgjegjësinë e klasës politike.

Por një pyetje tjetër meriton po aq vëmendje: sa e ka dëmtuar pritja e vazhdueshme për ndryshim aftësinë e qytetarëve për të kërkuar llogari?

Për shumë vite, diskutimi publik është përqendruar tek liderët, partitë, zgjedhjet dhe premtimet për reforma.

Ndërkohë, një pjesë e problemeve që qytetarët përjetojnë në jetën e përditshme kërkojnë zgjidhje institucionale që nuk varen vetëm nga rezultati i zgjedhjeve.

Drejtësia funksionale, transparenca në përdorimin e fondeve publike, kontrolli i pasurisë së zyrtarëve dhe mbrojtja e interesit qytetar duhet të jenë detyrime të përhershme të shtetit.

Kultura e pritjes së pafund mund të kthehet në një formë dorëzimi, kur qytetari fillon ta konsiderojë të pamundur ndryshimin dhe të panevojshëm reagimin.

Këtu qëndron edhe rëndësia e debatit mbi shërimin e shoqërisë.

Nëse një komunitet mësohet të jetojë me padrejtësinë, ai rrezikon të humbasë jo vetëm besimin tek institucionet, por edhe vullnetin për t’i kërkuar ato më të mira.

NDRYSHIMI I SISTEMIT, JO VETËM I EMRAVE

Reflektimi që nis nga Babilonia dhe përfundon në Ballkanin modern sjell një ide që mbetet e rëndësishme për debatin e sotëm: korrupsioni nuk duhet trajtuar si një fat historik që shoqëritë janë të detyruara ta pranojnë.

Ai është një fenomen që mund të luftohet përmes institucioneve funksionale, përgjegjësisë publike, pjesëmarrjes qytetare dhe zbatimit të barabartë të ligjit.

Përvoja e vendeve të ndryshme tregon se reformat e qëndrueshme kërkojnë më shumë sesa vullnetin e një individi apo ardhjen në pushtet të një force politike.

Ato kërkojnë sisteme kontrolli që funksionojnë pavarësisht se kush qeveris.

Kjo është edhe arsyeja përse një analizë e publikuar në nëntor të vitit 2025 mund të mbetet me interes edhe sot.

Sepse debati nuk është thjesht se kush duhet të largohet nga pushteti, por çfarë duhet të ndryshojë që abuzimet të mos përsëriten.

Një shoqëri që ndryshon vetëm drejtuesit, por jo mekanizmat që prodhojnë padrejtësinë, rrezikon të shohë të njëjtën histori të përsëritet me personazhe të rinj.