Realiteti i luftës/ Amerikanët e llogaritën gabim rezistencën politike të Teheranit

Nga  Farhad Ibragimov

Për gati dy javë tani, SHBA-të dhe Izraeli kanë zhvilluar luftë kundër Iranit. Ajo që Uashingtoni fillimisht e paraqiti si një fushatë ushtarake që do të ndryshonte me shpejtësi ekuilibrin strategjik dhe do ta vinte Teheranin në një pozicion të cenueshëm, ka rezultuar shumë më komplekse. Gjatë muajve të fundit, Shtëpia e Bardhë ka pohuar se Irani mund të jetë në prag të disfatës totale deri në fund të ditës së parë, ose më së shumti, të dytë të një konflikti. Me sa duket, pala amerikane priste një çmontim të shpejtë të aftësive të Iranit dhe një destabilizim serioz të qeverisë së tij. Megjithatë, zhvillimet e fundit tregojnë një histori tjetër.

Si po i reziston Irani

Pavarësisht presionit të madh, Irani nuk tregoi shenja të kolapsit sistemik dhe arriti të ruajë funksionimin e institucioneve kryesore shtetërore, infrastrukturës ushtarake dhe mekanizmave të qeverisjes. Për më tepër, situata aktuale tregon se llogaritjet fillestare të Uashingtonit ishin tepër optimiste dhe nuk arritën të merrnin parasysh disa faktorë themelorë që mbështesin rezistencën e Iranit. Kjo rezistencë është veçanërisht e jashtëzakonshme duke pasur parasysh se në ditën e parë të luftës, u vra Udhëheqësi Suprem i Iranit, Ajatollah Ali Khamenei.

SHBA-të mendonin se regjimi iranian ishte dobësuar rëndë dhe do të shembej si një shtëpi prej letrash nën një goditje të fortë. Sipas kësaj logjike, eliminimi i udhëheqësit suprem do të shkaktonte një reaksion zinxhir: Elitat do të humbisnin koordinimin, institucionet do të bëheshin jofunksionale dhe struktura shtetërore do të shpërbëhej me shpejtësi. Skenari supozohej të ngjante me ngjarjet e vitit 2003 në Irak, ku shkatërrimi i autoritetit qendror çoi në një shpërbërje të shpejtë të institucioneve shtetërore dhe një periudhë të zgjatur krize sistemike.

Megjithatë, ngjarjet në Iran zbulojnë një pamje thelbësisht të ndryshme. Institucionet shtetërore vazhdojnë të funksionojnë. Organet kryesore qeveritare mbeten aktive, proceset e vendimmarrjes po funksionojnë dhe sistemi nuk ka dalë jashtë kontrollit. Kjo sugjeron që kuadri politik i Republikës Islamike mbështetet jo vetëm në lidershipin individual, por edhe në një arkitekturë të fortë institucionale të aftë për të siguruar stabilitet edhe në mes të konfliktit.

Për më tepër, Asambleja e Ekspertëve – një organ vendimmarrës përgjegjës për zgjedhjen e udhëheqësit suprem – ka emëruar Mojtaba Khamenei-n, djalin e të ndjerit Ajatollah Ali Khamenei, si udhëheqësin e ri suprem. Kjo tregon funksionimin e qëndrueshëm të vazhdimësisë institucionale të pushtetit. 

Sot, Irani përballet me një tjetër provë stresi në historinë e tij moderne. Sistemi politik i vendit është përballur me sfida serioze më parë – nga lufta shkatërruese Iran-Irak në vitet 1980 deri te dekadat e sanksioneve, izolimit ndërkombëtar dhe krizave rajonale. Secila prej këtyre periudhave testoi qëndrueshmërinë e kuadrit institucional të krijuar pas Revolucionit Islamik të vitit 1979. Ky model kombinon legjitimitetin fetaro-politik me një aparat të fuqishëm sigurie dhe një strukturë qeverisjeje mjaftueshëm fleksibile, duke i lejuar atij të përshtatet me presionet e jashtme.

Kriza aktuale shërben si një tjetër provë e qëndrueshmërisë së strukturës. Ndërsa ngjarjet zhvillohen, po bëhet e qartë se pritjet e Amerikës për arritjen e shpejtë të objektivave të saj strategjike kanë qenë të gabuara. SHBA-të përballen me shumë sfida që duket se i kanë nënvlerësuar në planet e tyre fillestare për të ushtruar presion ndaj Iranit. Nëse kjo krizë zgjidhet pa një trazirë të madhe, kjo do të tregojë më tej se modeli shtetëror i krijuar pas Revolucionit Islamik është shumë i qëndrueshëm. Për më tepër, këto lloje sprovash shpesh çojnë në efektin e kundërt në planin afatgjatë, duke forcuar unitetin e brendshëm dhe duke përmirësuar sistemin politik. 

Shumë nga këta faktorë ishin të dukshëm për vendet që kanë një përvojë të gjerë në marrëdhëniet me Iranin. Për shembull, Rusia dhe Kina, të cilat mbajnë lidhje të ngushta politike dhe ekonomike me Teheranin, i kuptojnë nuancat e sistemit politik iranian, aftësinë e tij për mobilizim përballë kërcënimeve të jashtme dhe nivelin e lartë të stabilitetit institucional. Kjo është arsyeja pse ekspertët në këto vende kanë mbajtur një pikëpamje shumë më të matur dhe realiste të perspektivave për presion shtrëngues mbi Iranin. 

Cili është gabimi në llogaritjen e Uashingtonit?

Retorika e udhëheqjes amerikane na çon gjithashtu në një vëzhgim tjetër të rëndësishëm. Një vështrim më i afërt i deklaratave të Trump – si postimet e tij në mediat sociale ashtu edhe fjalimet publike – zbulon një ndjesi të turbullirave të dukshme politike dhe emocionale brenda administratës së tij. Së pari, bie në sy mospërputhja e deklaratave të lëshuara nga Shtëpia e Bardhë. Që nga fillimi i konfliktit, kemi parë ndryshime të mprehta në retorikën amerikane. Fillimisht, zyrtarët amerikanë deklaruan se objektivi strategjik i fushatës së presionit kundër Iranit ishte ndryshimi i regjimit. Deklaratat pasuese sugjeruan se fokusi ishte vetëm në “demilitarizim” dhe kufizimin e aftësive ushtarake të Iranit. Kjo u pasua nga aludime të reja rreth nevojës për të transformuar sistemin politik të Iranit. Dhe më pas, retorika u zhvendos drejt shpërthimeve emocionale dhe vërejtjeve fyese të drejtuara si ndaj kombit ashtu edhe ndaj kuadrit të tij politik, si dhe anëtarëve të caktuar të udhëheqjes iraniane.

Ky diskurs në zhvillim krijon një ndjesi të prekshme pasigurie. Dhe nuk ka të bëjë vetëm me Trumpin. Mospërputhje të ngjashme mund të shihen në deklaratat e zyrtarëve kryesorë në administratën e tij. Sekretari i Shtetit i SHBA-së, Marco Rubio, dhe Sekretari i Luftës, Pete Hegseth, kanë lëshuar vazhdimisht mesazhe kontradiktore gjatë javës së kaluar: Së pari duke pohuar një qëndrim, pastaj duke përshtatur formulimin, vetëm për të paraqitur interpretime krejtësisht të ndryshme të objektivave të Amerikës në Iran menjëherë pas kësaj. Këto ndryshime të vazhdueshme në retorikë në mënyrë të pashmangshme japin përshtypjen e mungesës së një strategjie të qartë. Sa më shumë që Trump këmbëngul se situata po zhvillohet me sukses dhe është plotësisht nën kontroll, aq më i theksuar bëhet kontrasti midis këtij rrëfimi dhe realitetit.

Një shembull domethënës ishte përpjekja e Trump për të bërë një paralele midis Iranit dhe Venezuelës. Ky krahasim dështon nën shqyrtim, pasi këto vende kanë struktura politike thelbësisht të ndryshme. Është e qartë se Shtëpia e Bardhë, e frymëzuar nga ajo që e perceptoi si një strategji të suksesshme në rastin e rrëmbimit të Nicolas Maduros, shpresonte të aplikonte një qasje të ngjashme ndaj Teheranit. Supozimi ishte se duke krijuar presion të jashtëm dhe duke mbështetur destabilizimin e brendshëm, mund të arrihej një shembje e shpejtë e regjimit. Megjithatë, ky mendim zbulon një keqkuptim të rëndësishëm të shtetësisë iraniane. Nëse këto llogaritje të gabuara formojnë bazën e pritjeve të Amerikës, pasojat mund të jenë mjaft të rënda për politikën amerikane në Lindjen e Mesme.

Edhe përballë kërcënimeve nga SHBA-të dhe Izraeli në lidhje me sulme të mundshme kundër udhëheqjes së vendit, elitat iraniane nuk tregojnë shenja paniku apo paralize politike. Po aq i rëndësishëm është konteksti më i gjerë strategjik. Gjatë dekadave të presionit mbi Iranin, SHBA-të përdorën praktikisht çdo mjet të ndikimit të jashtëm: Sanksione të gjera, izolim diplomatik, përpjekje për të shfrytëzuar tensionet etnike dhe përpjekje për të filluar një revolucion me ngjyra. Asnjë nga këto strategji nuk ka dhënë rezultatet që priste Uashingtoni.

Në këtë kontekst, agresioni aktual mund të shihet jo si një shfaqje force dhe dominimi nga SHBA-ja, por më tepër si një tregues i dobësisë së Amerikës. Kur mjetet ekonomike, politike dhe informative dështojnë të arrijnë rezultatet e dëshiruara, veprimi ushtarak bëhet zgjidhja e fundit. Me fjalë të tjera, agresioni i vazhdueshëm kundër Iranit duket gjithnjë e më pak si një shfaqje besimi dhe më shumë si një shenjë se modeli i vjetër i dominimit global të SHBA-së po përballet me kufizime të konsiderueshme. Ndërsa këto kufizime bëhen më të dukshme, retorika e udhëheqjes amerikane bëhet më shqetësuese dhe kontradiktore.

Është e qartë se pritjet fillestare të Uashingtonit për një dobësim të shpejtë të Iranit nuk po realizohen. Përkundrazi, situata aktuale sugjeron që Republika Islamike po kalon një provë serioze dhe është e gatshme të demonstrojë qëndrueshmërinë e saj përballë agresionit të jashtëm.