BBC: Pse lëvizja studentore në Serbi po sfidon 12 vite pushtet të Aleksandër Vuçiçit?

Pas dy vitesh protestash studentore, serbët votojnë për një parlament të ri në zgjedhje që mund të vënë në rrezik 12 vitet e pushtetit të liderit populist Aleksandër Vuçiç.

Kërcënimi kryesor për dominimin e Vuçiçit në politikën serbe vjen nga një lëvizje studentore që prej dy vitesh mobilizon qytetarët në mbarë vendin. Megjithatë, mbeten shqetësime për drejtësinë e procesit zgjedhor.

Pse është kaq e rëndësishme kjo lëvizje studentore?

Lëvizja „Lista e Studentëve – Studentët Fitojnë“ nuk ka udhëheqës të dukshëm dhe pjesëmarrësit e saj nuk kanë përvojë të madhe në politikë. Megjithatë, ajo ka arritur të tërheqë votues kundër qeverisë nga e gjithë Serbia.

BBC shkruan se lista paraqet kandidatë nga shtresa të ndryshme të shoqërisë serbe. Gjatë marshimit drejt Beogradit, kandidati kryesor, kardiologu Ilija Srdanoviç, deklaroi se historia po rishkruhej, duke theksuar se energjia e lëvizjes ishte e pandalshme.

Gjithçka nisi më 1 nëntor 2024, kur një strehë prej betoni u shemb në hyrje të stacionit hekurudhor të Novi Sadit, qytetit të dytë më të madh të Serbisë, duke shkaktuar vdekjen e 16 personave.

Tragjedia u shndërrua në simbol të korrupsionit dhe neglizhencës në Serbi. Kritikët e lidhën shembjen me problemet gjatë rinovimit të stacionit, një projekt me të cilin presidenti Vuçiç ishte lidhur ngushtë.

Protestat, të cilat fillimisht nisën si tubime javore të studentëve në kampuset universitare dhe në rrugët e qyteteve, u shndërruan shpejt në një lëvizje kombëtare. Ajo përfshiu shtresa të ndryshme të shoqërisë, mes tyre fermerë, aktorë dhe gjyqtarë.

Partia Progresive Serbe (SNS), e themeluar nga Vuçiçi, u trondit nga përmasat e protestave. Brenda pak javësh, kryeministri dha dorëheqjen. Në mars të vitit 2025, Beogradi përjetoi një nga protestat më të mëdha në historinë e tij. Ndërsa lëvizja studentore fitonte mbështetje, organizimi i saj u mbështet te asambletë studentore, të njohura si plenume.

Në zgjedhjet e fundit të vitit 2023, SNS-ja e Vuçiçit u përball me një koalicion të lirshëm partish pro-Bashkimit Evropian, i cili më pas u shpërbë. Këtë herë, sfida vjen nga një lëvizje studentore që ka zgjedhur të qëndrojë larg partive kryesore tradicionale të opozitës.

Kush është Vuçiçi dhe sa popullaritet ka ai?

Vuçiçi ka mbajtur postin e kryeministrit ose të presidentit që nga viti 2014, pasi më parë kishte shërbyer për dy vjet si zëvendëskryeministër.

Pasi ka përfunduar dy mandate si president, ai nuk mund të kandidojë për një mandat të tretë. Për këtë arsye, tani drejton partinë e tij me synimin për t’u rikthyer në postin e kryeministrit, të cilin e la në vitin 2017.

Lideri populist i krahut të djathtë ka akuzuar kundërshtarët e tij se nuk janë thjesht studentë dhe profesorë, por pjesë e një përpjekjeje të fuqive të mëdha për të destabilizuar Serbinë. Këto akuza nuk janë mbështetur me prova publike. Ai ka premtuar gjithashtu t’i japë fund asaj që e konsideron politizim të shkollave dhe universiteteve.

Vuçiçi ka ndjekur një politikë të kujdesshme në marrëdhëniet me Perëndimin. Ai vazhdon të mbështesë kandidaturën e Serbisë për anëtarësim në Bashkimin Evropian, ndërsa refuzon t’i bashkohet sanksioneve kundër Rusisë për luftën e saj në Ukrainë.

Pjesëmarrja e disa ministrave të qeverisë në funeralin në Beograd të kriminelit të luftës Ratko Mladiç ka shkaktuar gjithashtu reagime dhe kritika nga Bashkimi Evropian për atë që u cilësua si glorifikim i tij.

Helena Ivanov, nga instituti kërkimor për politikën e jashtme Henry Jackson Society, vlerëson se studentët kanë arritur të mobilizojnë qytetarët në një shkallë që partitë tradicionale të opozitës nuk e kanë arritur. Sipas saj, kjo përbën sfidën më të madhe për Vuçiçin që nga ardhja e tij në pushtet.

“Ai ka marrë pjesë në çdo palë zgjedhje që Serbia ka zhvilluar që nga vendosja e sistemit shumëpartiak. Prandaj, mposhtja e tij nuk do të jetë e lehtë, por këtë herë as presidenti Vuçiç nuk e ka rrugën të shtruar” deklaroi ajo për BBC-në nga Beogradi.

Si funksionojnë zgjedhjet në Serbi?

Parlamenti i Serbisë ka 250 vende dhe vendi funksionon me një zonë të vetme zgjedhore kombëtare, ku deputetët zgjidhen përmes sistemit të përfaqësimit proporcional. Votimi nis në orën 07:00 dhe përfundon në orën 20:00, sipas orës lokale, të dielën.

Në listat zgjedhore janë regjistruar rreth 6,45 milionë votues. Të gjithë qytetarët mbi moshën 18 vjeç kanë të drejtë të votojnë për listën e kandidatëve të partisë ose të lëvizjes që preferojnë.

Në zgjedhje marrin pjesë 18 lista, por vetëm shtatë prej tyre paraqesin kandidatë për të gjitha 250 vendet në parlament. Listat duhet të marrin më shumë se 3% të votave për të fituar përfaqësim parlamentar. Disa parti opozitare janë tërhequr nga gara në mbështetje të Listës së Studentëve.

Kush janë përfaqësuesit e lëvizjes studentore dhe çfarë kërkojnë?

Edhe pse lëvizja drejtohet nga studentët, kandidatët e saj nuk janë vetë studentë. Lista përfshin mësues, profesorë universitetesh, aktorë, mjekë, fermerë dhe shkencëtarë.

Lëvizja nuk ka shpallur një udhëheqës të vetëm. Ndër figurat kryesore është Ilija Srdanoviçi, profesor i kardiologjisë në Novi Sad. Në listë përfshihen gjithashtu ish-ylli i basketbollit Dejan Bodiroga, aktori i njohur Tihomir Staniç dhe ish-guvernatori i Bankës Kombëtare të Serbisë, Dejan Shoshiç.

Programi i lëvizjes përmban 11 pika, ndër të cilat:

Luftimi i korrupsionit përmes krijimit të një njësie policore që do të hetojë dhe arrestojë personat përgjegjës.

Pastrimi i institucioneve të Ministrisë së Brendshme nga zyrtarët që shkelin rregullat gjatë shtypjes së protestave ose që kanë lidhje me krimin e organizuar.

Reformimi i medias dhe çlirimi i transmetuesit publik nga kontrolli politik.
Ndalimi i emërimit të personave besnikë ndaj partive politike në drejtimin e ndërmarrjeve publike.

Vuçiçi dhe partia e tij, SNS, i mohojnë akuzat për korrupsion dhe përpjekjet për të ushtruar ndikim mbi mediat.

Sa të drejta do të jenë zgjedhjet?

Vëzhguesit evropianë po monitorojnë procesin zgjedhor. Megjithatë, edhe më herët, Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës (PACE) ka paralajmëruar për një klimë zgjedhore të tensionuar dhe përçarëse, si dhe për një atmosferë të ngjashme me atë të një referendumi.

Komisioni zgjedhor i Serbisë deklaron se zgjedhjet janë të lira dhe se votimi zhvillohet me fletë të fshehtë. Nga ana tjetër, organizata e pavarur monitoruese CRTA ka ngritur shqetësime për kërcënime, dhunë fizike dhe mbikëqyrje të aktivistëve të opozitës gjatë fushatës.

Në një raport të publikuar para votimit, organizata paralajmëroi se, në vend që të garantonin kushte të barabarta për të gjithë kandidatët, një sërë institucionesh, nga ministritë deri te qeveritë lokale, ishin përfshirë në atë që e cilësoi si „inxhinieri zgjedhore“.

Sipas vëzhguesve, gati tre të katërtat e kohës televizive të kushtuar politikës në mediat serbe u rezervuan për përfaqësuesit e qeverisë, duke ngritur pikëpyetje për barazinë e mbulimit mediatik gjatë fushatës.

Ndërkohë, Qendra Evropiane për Shtypin dhe Lirinë e Medias raporton se gjatë këtij viti janë regjistruar rreth 160 sulme ndaj mediave dhe gazetarëve në Serbi.

Në këtë klimë politike, zgjedhjet shihen si një provë e rëndësishme për pushtetin e Vuçiçit dhe për aftësinë e lëvizjes studentore për ta kthyer mobilizimin qytetar në përfaqësim politik./