Linda Rama nxjerr në pah plagën e Ballkanit: “Brain drain” po kushton shtrenjtë

Nga emigrimi dhe plakja e popullsisë te hendeku me Bashkimin Evropian, teknologjia dhe mungesa e fuqisë punëtore, Ballkani Perëndimor përballet me një seri sfidash që kërkojnë një model të ri zhvillimi. Në një intervistë për “Fortune Greece”, ekonomistja Linda Rama argumenton se rajoni nuk ka mungesë talenti, por një ekosistem që ende nuk arrin ta mbajë dhe ta shfrytëzojë atë.

Ballkani Perëndimor ndodhet në një pikë vendimtare të transformimit të tij ekonomik dhe social. Pas tri dekadash ndryshimesh të thella, rajoni ka kaluar fazën e stabilizimit, por ende nuk ka arritur në një konvergjencë të qëndrueshme me Bashkimin Evropian, të mbështetur mbi produktivitetin dhe cilësinë e institucioneve.

Kjo është një nga përfundimet kryesore të Linda Ramës në intervistën e saj për “Fortune Greece”, ku ajo analizon zhvillimet, sfidat dhe mundësitë e Ballkanit Perëndimor. Sipas saj, problemi nuk është më vetëm rritja ekonomike, por mënyra se si kjo rritje prodhohet, shpërndahet dhe shndërrohet në mirëqenie reale për shoqërinë.

“Vetëm rritja ekonomike nuk mjafton”, thekson Rama, duke vënë në fokus cilësinë e rritjes, gjithëpërfshirjen dhe aftësinë e institucioneve për t’i kthyer reformat në rezultate konkrete.

“Thembra e Akilit” mbetet hendeku institucional

Sipas Ramës, Ballkani Perëndimor ndodhet në një moment të ndërmjetëm: rajoni ka kaluar fazën e stabilizimit ekonomik, por nuk ka hyrë ende në fazën e konvergjencës së qëndrueshme me BE-në.

Mbyllja e hendekut institucional me Bashkimin Evropian, sipas saj, mbetet një nga pengesat kryesore për zhvillimin e vendeve të rajonit.

Ndër sfidat më të mëdha ajo rendit tkurrjen e popullsisë, plakjen dhe emigrimin, madhësinë e vogël të tregjeve, hapësirën e kufizuar fiskale, tregjet ende të pazhvilluara të kapitalit, mungesën e fuqisë punëtore dhe mospërputhjen mes aftësive të punonjësve dhe kërkesave të tregut.

Në këtë realitet, dixhitalizimi, inovacioni dhe investimi në kapitalin njerëzor shihen si disa prej mjeteve kryesore për të përballuar presionet mbi ekonomitë e rajonit.

“Brain drain” dhe kriza demografike

Një pjesë e rëndësishme e intervistës i kushtohet largimit të talenteve nga Ballkani Perëndimor.

Rama argumenton se pas rënies së komunizmit, rajoni kishte një avantazh të rëndësishëm: një popullsi relativisht të re. Por emigrimi masiv, papunësia, pasiguria ekonomike dhe më pas rënia e lindshmërisë e dobësuan ndjeshëm këtë potencial.

“Brain drain” është real dhe mbetet i kushtueshëm, vlerëson ajo. Megjithatë, sipas saj, zgjidhja nuk mund të jetë thjesht përpjekja për t’i mbajtur të gjithë njerëzit brenda vendit.

Qasja duhet të ndryshojë: lëvizshmëria duhet të kthehet në qarkullim, ndërsa qarkullimi në zhvillim.

Diaspora, në këtë kuptim, nuk duhet parë vetëm si shenjë e humbjes së kapitalit njerëzor, por edhe si një aset strategjik që mund të sjellë investime, dije, kontakte ndërkombëtare, mentorim dhe kultura të reja biznesi.

Sipas Ramës, njerëzit nuk largohen vetëm për shkak të pagave. Ata largohen edhe për shkak të mungesës së parashikueshmërisë, meritokracisë së dobët, burokracisë, mungesës së mundësive kërkimore dhe ndjesisë se përpjekja profesionale nuk përkthehet në mundësi.

Për këtë arsye, ajo e konsideron krijimin e institucioneve më të mira, qyteteve më të mira, shkollave dhe universiteteve më cilësore dhe një sektori privat më dinamik si pjesë të së njëjtës politikë për talentin.

Teknologjia, jo vetëm inovacioni

Një tjetër pikë kyçe e analizës është teknologjia.

Rama argumenton se vendet e vogla dhe me të ardhura mesatare nuk duhet të synojnë domosdoshmërisht të bëhen shpikësit e teknologjive të së ardhmes. Për to, vlera më e madhe ekonomike mund të vijë nga aftësia për të përthithur, përshtatur dhe përhapur teknologjitë ekzistuese në shkallë të gjerë.

Sipas saj, produktiviteti nuk rritet vetëm sepse një ose dy kompani janë të jashtëzakonshme. Ai rritet kur mijëra biznese përmirësojnë mënyrën se si prodhojnë, menaxhojnë, eksportojnë, trajnojnë punonjësit dhe përdorin të dhënat.

Pikërisht këtu, thotë Rama, qëndron rëndësia e “difuzionit teknologjik”.

Dixhitalizimi duhet të shkojë përtej shërbimeve për konsumatorët dhe të depërtojë në zemër të ekonomisë: në prodhim, bujqësi, turizëm, energji, zinxhirët e furnizimit dhe shërbimet e biznesit.

Shqipëria dhe revolucioni dixhital

Duke folur për Shqipërinë, Rama veçon transformimin e shërbimeve publike përmes dixhitalizimit.

Ajo përmend kalimin nga 14 shërbime online në vitin 2013 në 1,275 shërbime elektronike, si dhe ndërlidhjen e regjistrave shtetërorë që mundësojnë plotësimin automatik të një pjese të konsiderueshme të të dhënave në aplikimet për shërbime publike.

Megjithatë, sipas saj, sfida e radhës është që dixhitalizimi të kalojë më fuqishëm edhe te bizneset.

Në këtë drejtim, ajo sjell Serbinë si shembull të zhvillimit të ekosistemit të inovacionit dhe startup-eve, duke përmendur investimet në parqe teknologjike, stimujt për startup-et dhe mbështetjen për inovacionin.

“Nuk na mungon talenti”

Për Linda Ramën, Ballkani Perëndimor nuk ka pasur mungesë talenti.

Rajoni ka prodhuar profesionistë të suksesshëm në inxhinieri, mjekësi, matematikë, dizajn, sipërmarrje dhe shërbime dixhitale. Problemi, sipas saj, ka qenë mungesa e një ekosistemi ekonomik dhe social që ta shfrytëzojë dhe ta mbajë këtë potencial.

Një nga avantazhet e rajonit, sipas saj, është aftësia për t’u përshtatur dhe për të gjetur zgjidhje në kushte të vështira.

Këto karakteristika, të zhvilluara gjatë dekadave të pasigurisë ekonomike dhe politike, mund të kthehen në avantazh në ekonominë moderne.

Kultura nuk është fat i paracaktuar

Rama ndalet edhe te kultura dhe mënyra se si ajo ndikon në zhvillim.

Ajo pranon se mosbesimi, hierarkia, frika nga dështimi, informaliteti dhe mbështetja te rrjetet personale mund të frenojnë zhvillimin. Por, sipas saj, kultura nuk është një fat i paracaktuar.

Normat kulturore ndryshojnë kur ndryshojnë institucionet dhe stimujt.

Nëse kompetenca, transparenca, bashkëpunimi dhe eksperimentimi fillojnë të shpërblehen, edhe sjelljet sociale ndryshojnë gradualisht.

Në këtë kuptim, reforma institucionale nuk është vetëm një çështje administrative apo ekonomike, por edhe një mënyrë për të ndryshuar kulturën e funksionimit të shoqërisë.

“Libri i ri i lojës” për Ballkanin

Në përfundim, Linda Rama e sheh bashkëpunimin rajonal si një nga çelësat e zhvillimit të ardhshëm.

Sipas saj, Ballkani Perëndimor nuk ka nevojë të bëhet diçka tjetër për të pasur sukses. Ai duhet të bëhet më efektiv në përdorimin e asaj që tashmë zotëron: talentin, afërsinë gjeografike e kulturore, energjinë sipërmarrëse dhe aftësinë për t’u përshtatur.

“Libri i ri i lojës”, sipas saj, duhet të ndërtohet mbi institucione që krijojnë besim, kompani që mund të zgjerohen, politika që përshpejtojnë përhapjen e teknologjisë dhe një bashkëpunim rajonal që krijon një hapësirë më të madhe ekonomike.

Për Ramën, e ardhmja e Ballkanit nuk duhet të përcaktohet nga ideja e një rajoni periferik që përpiqet të kapë Evropën, por nga aftësia për t’u shndërruar në një pjesë të lidhur, dinamike dhe gjithnjë e më të rëndësishme të së ardhmes evropiane.