Turqia ndez fitilin në Egje/ “Atdheu Blu” trondit Athinën, si po e sfidon Erdogani Bashkimin Europian

Turqia po bën hapa për të institucionalizuar strategjinë e saj “Atdheu Blu”, ndërsa një projektligj mbi zonat e juridiksionit detar hyn në debatin publik dhe politik në Ankara, duke krijuar implikime të mundshme për Egjeun, Mesdheun Lindor dhe dinamikën rajonale të energjisë.

Qendra Kombëtare e Turqisë për të Drejtën Detare dhe Detare (DEHUKAM), që vepron në kuadër të Universitetit të Ankarasë, njoftoi se kishte finalizuar një projekt-kornizë legjislative në lidhje me zonat e juridiksionit detar të vendit. Edhe pse teksti ende nuk është paraqitur zyrtarisht në Asamblenë e Madhe Kombëtare Turke, deklaratat e Çagrı Erhan, nënkryetar i Këshillit të Sigurisë dhe Politikës së Jashtme të Presidencës Turke, tregojnë se iniciativa pritet të përparojë në një proces zyrtar legjislativ në të ardhmen e afërt.

Iniciativa shihet si e rëndësishme sepse synon të konsolidojë shtyllat kryesore të strategjisë detare të Turqisë në një kuadër të unifikuar ligjor të brendshëm. Këto përfshijnë efektin detar të ishujve, ruajtjen e kufirit prej gjashtë miljesh detare në Egje, rregullimin e aktiviteteve në zonat që Ankaraja i konsideron nën juridiksionin e saj dhe arsyetimin ligjor që mbështet memorandumin detar Turqi-Libi të vitit 2019.

Në thelb të qasjes së Turqisë mbetet qëndrimi i saj i kahershëm se ishujt grekë nuk duhet të krijojnë zona detare që kufizojnë shtrirjen gjeografike të bregdetit kontinental turk në Egje dhe në Mesdheun Lindor më të gjerë. Athina e ka hedhur poshtë vazhdimisht këtë qëndrim, duke argumentuar se ishujt kanë të drejtë për të drejta të plota detare sipas ligjit ndërkombëtar.

Një rëndësi e veçantë i kushtohet edhe qëndrimit të Turqisë mbi kufirin prej gjashtë miljesh detare në Egje. Ankaraja vazhdon ta konsiderojë çdo zgjerim të mundshëm të ujërave territoriale greke në 12 milje detare si një casus belli, një qëndrim që e ka mbajtur që nga viti 1995. Nisma e re legjislative duket se e zhvendos këtë doktrinë strategjike nga niveli i retorikës politike drejt një kuadri më të institucionalizuar vendas.

Në të njëjtën kohë, drafti prezanton një mekanizëm që rregullon aktivitetet ekonomike, shkencore dhe mjedisore në zonat detare që Ankaraja i konsideron nën juridiksionin turk. Analistët e shohin këtë dimension si një nga komponentët më praktikë të iniciativës, pasi e zhvendos mosmarrëveshjen nga deklaratat diplomatike drejt procedurave të licencimit, operacioneve kërkimore, zonimit mjedisor dhe projekteve të infrastrukturës energjetike, shkruan Indipendent Balkan News Agency.

Iniciativa legjislative vjen në mes të një periudhe tensionesh në rritje mbi planifikimin hapësinor detar të Greqisë. Turqia kishte kundërshtuar hartat e planifikimit detar grek në vitin 2025, duke argumentuar se ato mbivendoseshin me zonat që Ankaraja i konsideron nën juridiksionin detar turk. Mosmarrëveshja u zgjerua më tej në prill 2026, kur Ministria e Jashtme turke hodhi poshtë kufizimet greke të peshkimit dhe hartat që, sipas Ankarasë, bazoheshin në kufij detarë “joekzistentë”.

Brenda këtij kuadri, qasja e re e Turqisë duket se synon krijimin e një mekanizmi paralel ligjor në përgjigje të iniciativave rregullatore greke dhe evropiane. Athina e sheh draftin si një masë të brendshme pa vlefshmëri ligjore ndërkombëtare, por po monitoron nga afër zhvillimet mes shqetësimeve se kjo mund të ndikojë në zbatimin e projekteve rajonale të energjisë dhe infrastrukturës nënujore.

Dimensioni i Mesdheut Lindor ka një rëndësi të veçantë për shkak të projekteve të energjisë dhe ndërlidhjes që po përparojnë aktualisht në të gjithë rajonin. Iniciativat infrastrukturore, të tilla si Ndërlidhësi i Detit të Madh, i cili parashikon një lidhje elektrike midis Greqisë, Qipros dhe Izraelit, bazohen në supozime ligjore dhe gjeopolitike që Turqia i kundërshton kur beson se të drejtat e turqve ose të qipriotëve turq po anashkalohen.

Ankaraja pritet gjithashtu ta lidhë legjislacionin e ri më drejtpërdrejt me çështjen e Qipros dhe pretendimet e turqve qipriotë në Mesdheun Lindor. Turqia pohon se projektet energjetike dhe marrëveshjet detare nuk mund të konsiderohen legjitime nëse nuk marrin parasysh të drejtat e turqve qipriotë përreth Qipros.

Memorandumi detar Turqi-Libi i vitit 2019 është rikthyer gjithashtu në qendër të debatit. Greqia dhe Bashkimi Evropian e konsiderojnë marrëveshjen të pavlefshme dhe në kundërshtim me të drejtën ndërkombëtare. Raportet e mediave turke dhe greke sugjerojnë se projektligji i ri mund të përfshijë ose përforcojë më tej logjikën ligjore të marrëveshjes Ankara-Tripoli, duke i siguruar asaj potencialisht një themel më të fortë institucional vendas.

Koha konsiderohet veçanërisht e ndjeshme si në nivelin e NATO-s ashtu edhe në atë të Bashkimit Evropian. Turqia po kërkon të projektojë rolin e saj si një aktor kritik sigurie në Detin e Zi, Ballkan dhe në krahun juglindor të Aleancës, ndërkohë që njëkohësisht përforcon dimensionin ligjor dhe politik të pretendimeve të saj detare kundrejt Greqisë dhe Qipros.

Udhëheqja turke e sheh gjithnjë e më shumë Mesdheun Lindor si pjesë të një konkurrence më të gjerë strategjike që përfshin korridore energjie, partneritete mbrojtëse dhe aleanca rajonale. Thellimi i bashkëpunimit midis Greqisë, Qipros dhe Izraelit, së bashku me praninë ushtarake franceze në rajon, ka përforcuar perceptimin e Ankarasë se një arkitekturë e re sigurie po shfaqet në mënyra që ndikojnë drejtpërdrejt në interesat turke.

Brenda këtij konteksti, vërejtjet e fundit të Ministrit të Jashtëm turk Hakan Fidan në Forumin e Diplomacisë në Antalia kanë tërhequr vëmendje të veçantë. Fidan argumentoi se bashkëpunimi ushtarak midis Izraelit, Greqisë dhe Republikës së Qipros në fund të fundit është i përqendruar te Turqia.

Vendimi i Ankarasë për të çuar përpara formalizimin e doktrinës “Atdheu Blu” lidhet gjithashtu me zhvillimet më të gjera rajonale në Lindjen e Mesme dhe sigurinë globale detare. Në të njëjtën ditë kur drafti i DEHUKAM u bë publik, Hakan Fidan paralajmëroi nga Doha se Ngushtica e Hormuzit nuk duhet të përdoret si armë gjeopolitike, duke theksuar rëndësinë e ruajtjes së lirisë së lundrimit.

Kreu i DEHUKAM-it, Mustafa Başkara, tha se legjislacioni do të mbështeste doktrinën “Atdheu Blu ” të Turqisë në Detin e Zi, Mesdheun Lindor dhe përreth Qipros Turke, si dhe zonat e lidhura me marrëveshjen detare të Ankarasë me Libinë.

“Për ne, Atdheu Blu është kudo që arrin një anije që mban flamurin turk”, tha Başkara.

Doktrina u zhvillua nga ish-oficerë detarë turq dhe i referohet pretendimeve të Turqisë mbi zonat e juridiksionit detar, të drejtat e shelfit kontinental dhe interesat ekskluzive ekonomike në detet përreth.

Nëse drafti përfundimisht bëhet ligj, qasja e Ankarasë do ta zhvendosë doktrinën “Atdheu Blu” nga niveli i doktrinës strategjike drejt një kuadri më të strukturuar të politikës shtetërore, me implikime të mundshme për aktivitetin kërkimor, infrastrukturën energjetike, projektet e kabllove nënujore dhe rregullimin mjedisor në të gjithë rajonin e gjerë.

Në anën tjetër, Athina po përqendrohet në planet e raportuara të Turqisë për të përfshirë në ligjin e brendshëm kufijtë e jashtëm të shelfit kontinental që Ankaraja thotë se i zotëron, pas rrjedhjeve të informacionit në lidhje me një iniciativë të ardhshme legjislative në Parlamentin turk.

Zyrtarët grekë janë kryesisht të shqetësuar me shelfin kontinental sepse ai ka të bëjë me ushtrimin e të drejtave sovrane dhe, varësisht nga forma përfundimtare e iniciativës turke, mund të bëhet një burim tjetër i përkeqësimit të marrëdhënieve greko-turke dhe një përpjekje për t’i imponuar këto pretendime në praktikë, shkruan EKathimerini.

Çështja vjen pas tensioneve rreth projektit të ndërlidhjes së energjisë elektrike Greqi-Qipro, Ndërlidhësi i Detit të Madh, i cili u intensifikua nga korriku 2024 e tutje, gati 18 muaj pas fillimit të një periudhe të përshkruar si “ujëra të qeta” në Egje dhe tetë muaj pas nënshkrimit të Deklaratës së Athinës në dhjetor 2023.

Përgjigja publike e Athinës pritet të varet nga forma përfundimtare e projektligjit që qeveria e Presidentit Rexhep Tajip Erdogan do t’ia paraqesë Parlamentit. Legjislacioni i propozuar pritet të ndjekë qëndrimet e përcaktuara në një hartë të publikuar rreth një vit më parë nga Qendra Kombëtare e Kërkimit për të Drejtën Detare në Universitetin e Ankarasë, e njohur si DEHUKAM.

Ajo hartë përfshinte pretendimet turke në Egje dhe Mesdheun Lindor që përfshinin shelfin kontinental, zonat ekonomike ekskluzive, ujërat territoriale, zonat e kërkim-shpëtimit dhe poligonet e përhershme të qitjes.

Ankaraja ka vazhduar të zhvillojë interpretime shtesë të ligjshmërisë ndërkombëtare, duke cituar mosmiratimin e konventës nga Shtetet e Bashkuara pa vënë në dukje se Uashingtoni pranon parimet e saj në lidhje me ishujt dhe formacionet ishullore.

Ankaraja po kërkon gjithashtu t’u përgjigjet nismave greke, duke përfshirë parqet detare, planifikimin hapësinor detar dhe marrëveshjet me Exxon Mobil për kërkime në jug të Kretës. Incidente të tilla si pengimi i kërkimeve nga një anije holandeze në ujërat ndërkombëtare në lindje të Kretës dy javë më parë pasqyrojnë klimën mbizotëruese në Ankara.

Doktrina përfaqëson një qasje proaktive dhe nacionaliste ndaj sovranitetit detar. Sipas dokumentit, pretendohet që të drejtat detare turke të shtrihen në afërsisht gjysmën e Detit Egje dhe pjesë të konsiderueshme të Mesdheut Lindor, duke mbivendosur shpesh me zonat ekonomike ekskluzive (EEZ) greke dhe qipriote.

Në doktrinën blu, Ankaraja argumenton se ishujt duhet të kenë ndikim të kufizuar ose aspak detar, duke kërkuar një kufi midis brigjeve kontinentale.

Politika mbështetet nga një prani e fortë detare dhe ushtrime ushtarake, duke theksuar fokusin e strategjisë në supremacinë detare.

Komisioni Evropian më parë ka kritikuar përpjekjet e Turqisë për hartëzimin. Greqia ka premtuar të mbrojë territorin e saj detar përmes dialogut të vazhdueshëm dhe duke ndërtuar aleanca, duke forcuar fuqinë e saj detare. Pamfleti