Mos prisni derisa dëmi të bëhet kala/ Bregu: Pritjes i ka ikur koha për Shqipërinë dhe IA-në  

Për vite me radhë, Europa është tallur me veten se është kontinenti që vjen gjithmonë pas teknologjisë: të tjerët shpikin, ndërtojnë dhe përparojnë, ndërsa Europa ulet në tryezë për të shkruar rregullat.

Silicon Valley krijon teknologjinë. Kina ndërton modelet e saj. Europa harton ligjet.

Por këtë herë diçka ka ndryshuar.

Me Aktin Europian për Inteligjencën Artificiale, Europa po përpiqet të bëjë diçka që nuk arriti ta bëjë me rrjetet sociale: të vendosë rregulla përpara se pasojat të bëhen të pakthyeshme.

Dhe ky është ndoshta ndryshimi më i rëndësishëm.

Sepse inteligjenca artificiale nuk është më një teknologji e së ardhmes. Ajo është tashmë në telefonat tanë, në shkolla, në vendet e punës, në media dhe në mënyrën se si njerëzit marrin informacion.

Pyetja nuk është më nëse IA-ja do të ndryshojë shoqërinë.

Pyetja është se sa larg do ta lejojmë të shkojë.

Eksperimenti që bëmë me fëmijët

Rrjetet sociale ishin paralajmërimi.

Një brez i tërë u rrit me telefonin inteligjent në dorë, përpara se shoqëria të kuptonte plotësisht se çfarë po ndodhte.

Telefoni nuk ishte më thjesht një pajisje komunikimi. Ai u shndërrua në një shoqërues të përhershëm, një burim informacioni, argëtimi, krahasimi social dhe, në shumë raste, presioni psikologjik.

Debati shkencor mbi shkaqet dhe përmasat e pasojave vazhdon. Por një gjë është bërë e vështirë të mohohet: teknologjia ka ndryshuar mënyrën se si fëmijët dhe të rinjtë komunikojnë, mendojnë dhe e përjetojnë realitetin.

Me inteligjencën artificiale, eksperimenti është edhe më i madh.

Dhe shumë më i shpejtë.

Këtë herë nuk kemi të bëjmë vetëm me rrjetet sociale. IA-ja mund të shkruajë, të krijojë imazhe, të prodhojë video, të imitojë zëra, të japë këshilla, të analizojë të dhëna dhe të ndikojë drejtpërdrejt në mënyrën se si njerëzit marrin vendime.

Ajo mund të jetë një mjet fantastik.

Por pikërisht për këtë arsye mund të jetë edhe një mjet jashtëzakonisht i fuqishëm manipulimi.

Europa po përpiqet të vendosë kufirin

Akti Europian për Inteligjencën Artificiale mbështetet në një parim të thjeshtë: rreziku duhet të përcaktojë nivelin e kontrollit.

Jo çdo sistem IA-je trajtohet njësoj.

Disa praktika ndalohen, ndërsa sistemet që konsiderohen me rrezik të lartë, veçanërisht në fusha si arsimi, punësimi, shërbimet thelbësore dhe zbatimi i ligjit, përballen me kërkesa shumë më të forta.

Edhe transparenca merr një rol të rëndësishëm, veçanërisht për përmbajtjet e krijuara ose të manipuluara nga IA, përfshirë deepfake-et.

Ligji nuk është perfekt.

As nuk mund të jetë.

Teknologjia ndryshon me një shpejtësi që shpesh e lë ligjin pas.

Sot rregullon një teknologji që ekziston. Nesër mund të shfaqet një tjetër që ligjvënësit ende nuk e kanë imagjinuar.

Por rëndësi ka parimi.

Jo çdo gjë që teknologjia mund të bëjë, duhet të lejohet të bëhet.

Kush mbron fëmijët shqiptarë?

Këtu fillon pjesa që na prek drejtpërdrejt.

Një adoleshente në Tiranë përballet me të njëjtin internet, të njëjtat platforma dhe gjithnjë e më shumë me të njëjtat teknologji IA-je si një adoleshente në Paris, Berlin apo Bruksel.

Nuk ka nevojë të jetë Shqipëria anëtare e Bashkimit Europian për të kuptuar se mbrojtja e fëmijëve nuk mund të presë.

Një katërmbëdhjetëvjeçare nuk duhet të presë negociatat e anëtarësimit që të ketë të drejtë të dijë nëse një fotografi është reale apo e fabrikuar.

Nuk duhet të presë Europën për të mësuar se çfarë është një deepfake.

Nuk duhet të presë një ligj të ardhshëm për të kuptuar se një chatbot mund të japë edhe përgjigje të gabuara me një siguri bindëse.

Dhe mbi të gjitha, nuk duhet të rritet duke besuar se çdo gjë që shfaqet në ekran është e vërtetë.

Sfida nuk është vetëm teknologjike

Problemi më i madh nuk është nëse fëmijët do të përdorin IA-në.

Do ta përdorin.

Sfida është si do ta përdorin.

Një nxënës mund ta përdorë për të mësuar një gjuhë të huaj, për të kuptuar matematikën, për të kërkuar ide apo për të krijuar diçka të re.

Por i njëjti mjet mund t’i japë atij edhe një informacion të pavërtetë, të manipulojë një imazh, të krijojë një video që nuk ka ndodhur kurrë ose ta çojë drejt një përfundimi të gabuar.

Prandaj edukimi digjital nuk është më një luks.

Është një domosdoshmëri.

Të dish të përdorësh IA-në nuk mjafton.

Duhet të dish edhe kur të mos i besosh.

Duhet të dish kush e ka krijuar një përmbajtje, pse po të shfaqet, çfarë interesi mund të fshihet pas saj dhe nëse ajo që sheh është reale.

Sepse demokracia e së ardhmes nuk do të mbrohet vetëm në kutinë e votimit.

Ajo do të mbrohet edhe në ekranin e telefonit.

Shqipëria nuk mund të presë

Kjo është arsyeja pse debati për inteligjencën artificiale nuk duhet të shihet në Shqipëri si një çështje e largët europiane.

Është çështje e sotme.

Fëmijët shqiptarë tashmë jetojnë në të njëjtin univers digjital me fëmijët europianë.

Ndaj nuk ka kuptim të presim anëtarësimin në Bashkimin Europian për të marrë masat që mund të merren sot.

Mund të mësojmë nga Europa.

Mund të përshtatim standardet e saj.

Mund të vendosim rregulla për shkollat, platformat, institucionet dhe përdorimin e teknologjisë.

Dhe mbi të gjitha, mund të edukojmë një brez që nuk trembet nga inteligjenca artificiale, por as nuk i dorëzohet verbërisht asaj.

Sepse beteja e vërtetë nuk është njeri kundër makinës.

Është mendimi kritik kundër manipulimit.

Dhe koha për ta nisur këtë betejë nuk është nesër.

Është sot.

Europa mund të ketë kaluar shumë kohë duke hartuar amendamente.

Por me inteligjencën artificiale, një gjë është e sigurt:

pritjes i ka ikur koha.