“Duhet njohur realiteti historik”/ Presidenti grek rihap plagët e Çamërisë

Presidenti i Greqisë, Konstantinos Tasoulas, ka rikthyer në vëmendje çështjen çame gjatë ceremonisë përkujtimore në Paramithi, ku u përkujtuan 49 banorë të ekzekutuar në vitin 1943. Në fjalën e tij, Tasoulas iu referua rolit të një pjese të popullsisë çame gjatë periudhës së pushtimit dhe vendimeve të marra pas Luftës së Dytë Botërore ndaj çamëve myslimanë.

Tasoulas deklaroi se deri në vitin 1948, Gjykata Speciale e Bashkëpunëtorëve të Janinës kishte dhënë më shumë se 1,700 vendime ndaj çamëve myslimanë, të shoqëruara edhe me konfiskimin e pronave. Sipas tij, këto vendime lidhen me vepra të kryera në Thesproti gjatë periudhës së luftës.

Në fjalimin e tij, presidenti grek foli gjithashtu për bashkëpunimin e një pjese të çamëve myslimanë me forcat pushtuese italiane dhe gjermane, duke e lidhur këtë me përplasjet dhe zhvillimet territoriale të kohës.

Reagimi i Fondacionit Çamëria

Deklaratat kanë sjellë reagimin e Fondacionit Çamëria “Hasan Tahsini”. Fondacioni shprehet se ekzekutimi i 49 civilëve grekë në vitin 1943 duhet dënuar dhe se viktimat dhe familjet e tyre meritojnë respekt.

Në të njëjtën kohë, Fondacioni kundërshton përgjegjësinë kolektive ndaj popullsisë shqiptare të Çamërisë dhe argumenton se përgjegjësia për veprat penale duhet të jetë individuale.

“Përgjegjësia penale është individuale”, thuhet në reagim, ku kërkohet gjithashtu publikimi i vendimeve të Gjykatës Speciale të Janinës dhe i emrave të personave të dënuar. Sipas Fondacionit, një dokumentim i tillë do të ndihmonte në përcaktimin e përgjegjësive konkrete për ngjarjet e asaj periudhe.

Fondacioni kundërshton gjithashtu lidhjen e bërë nga presidenti grek mes çështjes së Çamërisë dhe integrimit europian të Shqipërisë. Sipas tij, veprimet e individëve apo grupeve që kanë bashkëpunuar me pushtuesit nuk mund t’i atribuohen në mënyrë kolektive popullit shqiptar apo shtetit shqiptar.

Në deklaratën e tij, Fondacioni Çamëria kërkon që çështjet historike dhe ato që lidhen me të drejtat pronësore të shqiptarëve të Çamërisë të trajtohen përmes dialogut dhe dokumentacionit historik.

Deklaratat e presidentit grek dhe reagimi i Fondacionit rikthejnë në diskutimin publik çështjen e interpretimit të ngjarjeve të Luftës së Dytë Botërore në Çamëri, përgjegjësive individuale dhe çështjeve të mbetura të debatit mes Shqipërisë dhe Greqisë.

“Presidenti grek kërcënon integrimin e Shqipërisë nga vendi i masakrës së shqiptarëve në Çamëri.

Vizita e Presidentit të Republikës së Greqisë, Konstantinos Tasulas, në Paramithi u shndërrua nga një akt nderimi për viktimat greke në një sulm ndaj popullatës shqiptare të Çamërisë  dhe shqiptarëve në tërësi, duke përcjellë edhe një mesazh kërcënues ndaj integrimit të Shqipërisë në Bashkimin Evropian.

Ne shqiptarët e Çamërisë nderojmë kujtimin e çdo të rëni në luftën kundra pushtuesve nazi-fashistë përfshi edhe 49 civilëve grekë të ekzekutuar në vitin 1943 në Paramithi dhe dënojmë pa asnjë rezervë krimin ndaj tyre. Dhimbja e familjeve të tyre meriton respekt. Por pikërisht ky respekt na detyron të kundërshtojmë përdorimin që i bëhet viktimave greke për të fajësuar një popullatë të tërë dhe për të lënë në heshtje civilët, bashkëqytetarët shqiptar të 49 viktimave greke, të masakruar e të dëbuar nga i njëjti qytet.

Përkujtimi në Paramithi, kur shoqërohet me akuza kolektive ndaj çamëve dhe nderim të vrasësit, merr një domethënie të qartë politike.

Qyteti paraqitet vetëm si vend i martirizimit grek, ndërkohë që harrohet 27 Qershori i 1994 kur në Paramithi nuk mbeti oborr shtëpie pa u larë me gjak shqiptari nga forcat e EDES-it. Në këtë qytet janë mbi 700 viktima shqiptare, të moshuar, gra, fëmijë dhe njerëz të pa armatosur të cilët u masakruan për të cilët Presidenti i një shteti anëtar i BE,  nuk thotë asnjë fjalë, edhe pse këta ishin shtetas grek.

Përgjegjësia penale është individuale. Çdo person që ka bashkëpunuar me pushtuesin apo ka kryer krime duhet të identifikohet mbi prova konkrete. Por asnjë krim individual nuk justifikon masakrimin, dëbimin apo ndëshkimin e fëmijëve, grave, të moshuarve dhe civilëve të pafajshëm.

Presidenti përmend gjyqin e Gjykatës Speciale të Janinës të vitit 1946, po pse nuk nuk e bën publik këtë vendim, bashkë me emrat e të dënuarve?! Zbardhja e këtij vendimi do të na ndihmonte të dy palëve të njiheshim me krimet konkrete, për të cilat akuzohen 1930 shqiptarë të dënuar nga gjykata speciale e Janinës. Mungesa e transparencës zyrtare greke lë vend për të besuar se ky gjyq u përdor politikisht për të mos lejuar kthimin e çamëve në shtëpitë e veta. Dhe në respekt të së vërtetës shteti shqiptar, Ministria e Jashtëme nëpërmjet ambasadës tonë në Athinë duhet të kërkoj një kopje të këtij vendimi, me të cilin të dënuarit nuk u njohën kurrë duke u pamundësuar apelimin në një gjykatë të nivelit më të lartë.

Edhe më shqetësuese është lidhja që Presidenti grek bën ndërmjet këtij rrëfimi historik dhe anëtarësimit të Shqipërisë në Bashkimin Evropian. Shqipëria ishte një vend i pushtuar nga fashizmi dhe nazizmi. Veprimet e individëve apo të strukturave bashkëpunëtore nuk mund t’i ngarkohen kolektivisht shtetit shqiptar. Pretendimet territoriale greke ndaj Shqipërisë nuk u pranuan në procesin e Konferencës së Paqes të Parisit dhe Shqipërisë iu njoh e vërteta e luftës antifashiste duke e renditur në krahë të aleatëve. Greqia nuk mund të rikthehet sot përmes një rrëfimit të presidentit që i atribuon Shqipërisë përgjegjësi të paprovuar.

Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme duhet të kërkojë sqarime zyrtare: çfarë përgjegjësie konkrete i atribuohet Shqipërisë, mbi cilat dokumente dhe përse kjo lidhet me integrimin e saj evropian? Ky mesazh i Presidentit grek është kërcënues për procesin e anëtarësimit dhe nuk duhet të kalojë pa përgjigje institucionale.

Kemi kërkuar vazhdimisht që çështjet historike të shqyrtohen nga historianët, mbi dokumente dhe prova, dhe të mos përdoren nga politika për stigmatizim apo presion diplomatik. Hapja e arkivave greke, përfshirë dosjet gjyqësore dhe pronësore, dhe ngritja e një tryeze të përbashkët mes historianëve shqiptarë e grekë do të ndihmonin në zbardhjen e ngjarjeve, përcaktimin e përgjegjësive jo vetëm individuale por edhe institucionale.

Kërkesat e shqiptarëve të Çamërisë për drejtësi, kthimin në shtëpitë e veta dhe shqyrtimin e të drejtave pronësore nuk janë armiqësi ndaj popullit grek. Ato mund dhe duhet të trajtohen në frymën e dialogut dhe të parimeve evropiane.

Viktimat greke dhe viktimat dhe shqiptare në Çamëri meritojnë të njëjtin dinjitet. E vërteta kërkon prova, drejtësia kërkon përgjegjësi individuale dhe marrëdhëniet ndërmjet vendeve tona kërkojnë dialog, jo kërcënime nga vendi i krimit”, shkruan Fondacioni nw deklaratwn e plotw.

Fjala e presidentit tw Greqisw:

“Në gusht të vitit 2025, pata kënaqësinë dhe nderin të nënshkruaj Dekretin Presidencial, me anë të të cilit Komuniteti Bashkiak i Paramithisë u njoh si fshat martir. Më në fund, kjo ishte një justifikim institucional për këtë qytet të Thesprotisë, i cili, 83 vjet më parë, pagoi një çmim të lartë për të ruajtur lirinë dhe grekësinë e tij.

Në Paramithi, në fund të shtatorit 1943, trupat pushtuese gjermane dhe bashkëpunëtorët e tyre myslimanë camë arrestuan 49 prokritë të qytetit, civilë të pafajshëm, me qëllim shfarosjen e tyre, me qëllim frikësimin e popullsisë dhe vënien në praktikë të teorisë naziste të përgjegjësisë kolektive, për të cilën e gjithë Greqia pagoi një çmim kaq të rëndë gjaku.

Sot, i gjithë qyteti i Paramithisë, së bashku me autoritetet lokale, nderuan kujtimin e 49 Prokritasve. Duke nderuar kujtimin e tyre, ne vazhdojmë të besojmë se liria jonë bazohet në themele tronditëse: në jetën e të pafajshmëve dhe jo-civilëve, siç është jeta e 49 Prokritasve që nderuam sot.

Kjo është arsyeja pse liria jonë është e vetëdijshme. Është përgjegjëse. Është një liri që mbron Demokracinë, mbron unitetin e Greqisë, mbron perspektivën e saj.

Sepse këta 49 Prelatë, të cilët na shikojnë sot nga monumenti i tyre, kanë kërkesa nga ne. Ata na kërkojnë jo vetëm të mos i harrojmë, por edhe të ndërtojmë çdo ditë një Greqi më të mirë, një Greqi më të fortë, një Greqi më të begatë.”

Zonja dhe zotërinj, të dashur bashkatdhetarë,

Jemi këtu sot për të 83-tin vit, për të nderuar kujtimin e 49 viktimave të mizorive të gjermanëve dhe çamëve myslimanë. Burgosja e paraardhësve tuaj në bodrumin e Shkollës Fillore zgjati tridhjetë orë. Nga mesnata e 27 shtatorit deri në agimin e 29 shtatorit të kobshëm, kur u krye ekzekutimi i tyre vrasës në këtë vend.

Nga dëshmitë që ekzistojnë, ndërsa tre prej tyre u liruan, sjellja e tyre gjatë këtyre tridhjetë orëve dramatike ishte shumë dinjitoze, patriotike dhe stoike. Gjimnasti Nikos Giannakis, në fakt, për t’i inkurajuar, këndoi të famshmen “Gerodimos” nga Aristoteli Valaoritis. Dhe prifti Vangelis Tsamatos, gjithashtu i ngushëlloi dhe u dha kurajë.

Dhe paraardhësit tuaj patën guxim, të cilët ranë pikërisht në këtë vend 83 vjet më parë, ku ndoshta gjëja e fundit që panë në jetën e tyre ishin lartësitë e kundërta, Rënia. Por vrasja e tyre nuk ishte thjesht një rënie. Ishte një ngritje. Ishte një shpengim i lirisë, ishte një sakrificë në altarin e lirisë, por edhe të grekësisë së Paramithisë dhe Thesprotisë.

Ata nuk ranë, si në zona të tjera të Epirit dhe Greqisë, në altarin e lirisë nga trupat pushtuese naziste, por ranë edhe në altarin e mbrojtjes së grekësisë së Thesprotisë, rajonit më të gjerë të Paramithisë, nga kthetrat e çamëve myslimanë, të cilët, në bashkëpunim të mirë me trupat pushtuese italiane dhe gjermane, aspiruan, më kot, të realizonin territorialisht, në kurriz të Thesprotisë, idenë e Shqipërisë së Madhe, të cilën Hitleri ia kishte premtuar Shqipërisë.

Prandaj, është një rast i jashtëzakonshëm dhe unik i sakrificës së këtyre 49 bashkatdhetarëve tuaj. Dhe kjo tregon se liria jonë aktuale dhe grekësia jonë aktuale kanë themele tronditëse. Ato kanë themele, të cilat nuk duhen bërë vetëm çdo vit, jo vetëm me Dekret Presidencial, siç bëmë në gusht 2025, me Dekretin Presidencial që pata nderin dhe fatin ta nënshkruaj dhe Komuniteti Bashkiak i Paramithisë u njoh si fshat martir. Kemi detyrë t’i kujtojmë ata çdo ditë, t’i kemi të vendosur në shpirtrat dhe zemrat tona me dashuri. Kështu ne dhe brezat e rinj do t’i nderojmë këto ngjarje.

Suli ka qenë gjithmonë një djep lirie për helenizmin. Në dhjetor 1820, para shpërthimit të Revolucionit Grek, populli i Sulit e çliroi Sulin. Dhe ky çlirim u konsiderua si pararendësi i Revolucionit Grek. Tingulli i lirisë ka jehuar gjithmonë këtu. Dhe në altarin e kësaj lirie paraardhësit tuaj dhanë gjakun e tyre.

Zonja dhe zotërinj,

Këto të vërteta historike, këto ngjarje tragjike, kjo sjellje brutale e çamëve myslimanë gjatë pushtimit nuk janë mendime të drejtuara kundër askujt; ato janë mendime objektive, të cilat burojnë nga të dhënat historike. Një të dhënë historike, e cila është e dobishme për të ardhmen.

Vendi fqinj, Shqipëria, me të cilën padyshim dëshirojmë të kemi marrëdhënie miqësore, pretendon hyrjen e saj në familjen evropiane. Megjithatë, familja evropiane u krijua mbi hirin e Luftës së Dytë Botërore. U krijua mbi fatkeqësinë e papërshkrueshme që nazizmi dhe fashizmi u shkaktuan miliona njerëzve të pafajshëm.

Ideja e krijuesve të Bashkimit Evropian ishte që, me bashkimin dhe integrimin e vendeve të Evropës, fenomene të tilla si ato të Luftës së Dytë Botërore, përkatësisht fenomenet e shkatërrimit të vendeve, si dhe fshatrave apo qyteteve të martirizuara, të mos përsëriteshin.

Prandaj, interpretimi i saktë, njohja e saktë dhe pranimi i saktë i historisë, veçanërisht për atë periudhë të errët, kanë të bëjnë me njohjen e arsyes pse secili vend kërkon të hyjë në Evropë. Nuk mund të kërkosh të hysh në Evropë dhe të mohosh dënimin dhe realitetin historik të atyre që shkaktuan një dhimbje të tillë. Sepse kjo dhimbje ishte një arsye themelore për krijimin e Bashkimit Evropian.

Greqia nuk po kërkon hakmarrje apo ndëshkim. Ajo po kërkon diçka të shenjtë: drejtësi. Siç pata mundësinë ta them në Kalavrita dhe së fundmi në Viannos, kërkesa e Greqisë për dëmshpërblime gjermane është e parakohshme, aktive dhe e justifikuar.

Nuk po pretendoj se kjo histori mund të zgjidhet papritur, nesër, papritmas. Por për sa kohë që jemi të vendosur dhe kërkojmë shumat e dëmshpërblimeve, kërkojmë dëmshpërblimet gjermane, kërkesa do të mbetet gjallë. Sigurisht, kjo nuk do të thotë se jemi në konflikt me Gjermaninë e sotme.

Në Paramithi, 83 vjet më parë, u shkrua një dramë. Megjithatë, një vit më vonë, gjërat u përmbysën. Këmbëngulja e banorëve të Paramithisë, rezistenca e grekëve kundër pushtuesve nga Lidhja Demokratike Helenike Kombëtare (EDES) e bashkatdhetarit tonë artino Napoleon Zervas, sollën rezultate. Kthesa që mori lufta solli rezultate dhe veçanërisht pas betejës heroike të Meninës, çamët myslimanë dhe gjermanët u tërhoqën ngadalë nga Thesprotia. Të parët u strehuan në Shqipëri. Atje, partizanët shqiptarë vranë Mazar Dinon, i cili udhëhoqi mizoritë këtu, jo vetëm atë, por edhe familjen e tij. Në vitin 1953, shteti shqiptar, me regjimin e ri, u dha shtetësinë të gjithëve. Në Janinë, megjithatë, deri në vitin 1948, më shumë se 1700 vendime të Gjykatës së Posaçme Penale dënuan myslimanët çamë dhe konfiskuan pasurinë e tyre për krimet e luftës që kryenin në Thesproti.

Pra, gjërat po evoluojnë, po përparojnë, po ndryshojnë dhe Thesprotia tani po e sheh të ardhmen e saj me optimizëm.

Sot, 83 vjet më vonë, këtu në të njëjtin vend të ekzekutimit vrasës, ne kujtojmë, nderojmë dhe reflektojmë se ne, ata që jemi aktualisht të pranishëm, ata të paktët që kanë mbetur, siç thotë Kisha jonë, u detyrohemi jo vetëm të palindurve, atyre që do të vijnë në jetë nesër, por u detyrohemi edhe të vdekurve.

Paramithia, Thesprotia, e gjithë Greqia u detyrohet shumë 49 Prokritëve të qytetit tuaj, të cilët dhanë jetën e tyre në një altar të dyfishtë lirie dhe grekësie. Dhe këtë liri dhe grekësi, sot ne, që ia kemi borxh si të ardhmes ashtu edhe të kaluarës, duhet ta ruajmë dhe do ta ruajmë. Qofsh mirë!”