CEZARI RA, REPUBLIKA HUMBI/ RAMA-BERISHA, RREZIKU QE PROTESTA TE MOS NDRYSHOJE ASGJE NGA SISTEMI

Mund të rrëzohet një udhëheqës pa u çmontuar sistemi që e prodhoi, dhe një revoltë mund ta dobësojë pushtetin pa garantuar se çfarë do ta zëvendësojë.

Lufta civile pas vrasjes së Cezarit nuk shpërtheu vetëm sepse Oktaviani dhe Antoni kërkonin hakmarrje. Ajo shpërtheu sepse Republika romake kishte humbur aftësinë për t’i zgjidhur konfliktet politike përmes institucioneve, sepse pushteti i Cezarit kishte përqendruar frikshëm autoritetin dhe sepse ata që e eliminuan nuk kishin një plan të zbatueshëm për ditën pas tij.

Në Tiranën e sotme, krahasimi nuk është mes personazheve identikë, por mes dy krizave politike që ngrenë të njëjtën pyetje themelore: çfarë ndodh kur lufta për të larguar një udhëheqës bëhet më e fortë se projekti për të ndryshuar sistemin?

Protestat e tetorit 2026 e kanë nxjerrë këtë dilemë në rrugët e kryeqytetit. Ajo që nisi me pakënaqësitë e studentëve për kostot e studimit, kushtet universitare dhe mungesën e perspektivës ekonomike, u shndërrua në një revoltë më të gjerë kundër qeverisjes së Edi Ramës. Thirrjet për dorëheqjen e kryeministrit u shoqëruan me përplasje të dhunshme, ndërsa policia përdori gaz lotsjellës dhe ujë me presion për të shpërndarë demonstruesit. Protestat u përhapën edhe në qytete të tjera.

Rama refuzon të largohet dhe e paraqet dhunën si kërcënim ndaj rendit dhe rrugës evropiane të Shqipërisë. Protestuesit, nga ana tjetër, ngrenë akuza për korrupsion, keqqeverisje dhe mungesë të së ardhmes. Por mes këtyre dy poleve ekziston një problem më i thellë: pakënaqësia ndaj qeverisë nuk nënkupton automatikisht besim te opozita dhe as garanci se largimi i kryeministrit do të sillte vetvetiu një rend politik më demokratik.

Këtu hyn në skenë Sali Berisha.

Përplasja Rama–Berisha nuk është thjesht beteja mes qeverisë dhe opozitës. Ajo është edhe një përballje mes dy qendrave tradicionale të pushtetit politik, në një moment kur një pjesë e protestuesve shprehin mosbesim ndaj të gjithë establishmentit. Nëse revolta reduktohet në një betejë për zëvendësimin e Ramës me një alternativë që nuk arrin të bindë qytetarët se do të ndryshojë rregullat e lojës, atëherë rreziku është që kriza të prodhojë rotacion personash pa sjellë transformim institucional.

Ky është mësimi që historia romake ofron për Shqipërinë.

Bruti vrau Cezarin duke besuar se po i kthente lirinë Romës. Por eliminimi i një njeriu nuk mjaftoi për të ringjallur Republikën. Në vend të saj erdhën triumvirati, proskripcionet, ekzekutimet dhe një tjetër luftë civile. Në Filip, Bruti humbi jo vetëm ushtrinë, por edhe shpresën se rendi i vjetër mund të rikthehej përmes shpatës.

Në Shqipëri, natyrisht, beteja zhvillohet në një kontekst krejt tjetër: përmes protestave, institucioneve, zgjedhjeve dhe konfliktit politik. Por dilema mbetet e ngjashme. Nëse gjithçka përqendrohet te largimi i një udhëheqësi, kush do të garantojë që pushteti i ri nuk do të riprodhojë të njëjtat mekanizma kontrolli, klientelizmi dhe përqendrimi të autoritetit?

Rama mund të jetë objektivi i revoltës, por sistemi është prova e vërtetë e ndryshimit. Berisha mund të jetë kundërshtari i tij politik, por kjo nuk e bën automatikisht alternativën që kërkon shoqëria.

Studentët që dalin në rrugë nuk kanë detyrimin të zgjidhin brenda pak ditësh të gjitha problemet e demokracisë shqiptare. Ata kanë të drejtë të kërkojnë përgjegjësi politike, llogaridhënie dhe një të ardhme që nuk i detyron të zgjedhin mes emigrimit dhe nënshtrimit. Por që revolta të mos përfundojë në një cikël tjetër zhgënjimi, kërkesat për ndryshim duhet të shndërrohen në institucione më të forta, drejtësi të pavarur, zgjedhje të besueshme dhe kufizime reale të pushtetit.

Sa për “Et tu, Brute?”, historia nuk mund të vërtetojë se Cezari i shqiptoi këto fjalë. Letërsia, megjithatë, i shndërroi ato në simbol të tradhtisë që lind brenda rrethit të pushtetit.

Edhe krizat politike shqiptare prodhojnë vazhdimisht pyetje për besnikërinë, rivalitetin dhe interesat që fshihen pas betejave publike. Por pyetja më e rëndësishme sot nuk është kush do ta tradhtojë kë, kush do të fitojë përplasjen e radhës apo kush do të zërë karrigen e kryeministrit.

Pyetja është nëse Shqipëria mund të dalë nga kjo krizë me një demokraci që nuk varet nga vullneti i një njeriu, nga marrëveshjet e klaneve apo nga rotacioni mes të njëjtave struktura politike.

Cezari mund të ketë rënë, por Republika nuk u shpëtua. Në Shqipëri, largimi i mundshëm i një kryeministri nuk do të thotë automatikisht shpëtimi i demokracisë.

Ky është ndryshimi mes fitores së një revolte dhe fitores së një shoqërie.