Shkrime
MILIONA PËR SHKOLLA, POR SA DIJE PRODHOJMË? / NGA SHKUPI NË TIRANË E PRISHTINË, ALARMI PËR ARSIMIN ËSHTË RAJONAL
Sa na kushton një sistem arsimor që financohet çdo vit, por nuk arrin gjithmonë t’i kthejë paratë e shtetit dhe sakrificën e familjeve në dije, aftësi dhe mundësi reale për të rinjtë?
Pyetja ngrihet nga gazetari Enis Shaqiri në analizën e tij për Maqedoninë e Veriut, por të dhënat më të fundit tregojnë se debati nuk mund të mbetet vetëm brenda kufijve të këtij vendi.
Nga Shkupi në Tiranë e Prishtinë, dhe në forma të ndryshme edhe në pjesë të tjera të Ballkanit, shfaqet i njëjti shqetësim:
Sa po shpenzojmë për arsimin dhe, mbi të gjitha, çfarë po marrim në këmbim?
Shaqiri nis nga një shifër e madhe.
Në buxhetin e vitit 2026, Ministrisë së Arsimit dhe Shkencës në Maqedoninë e Veriut i janë planifikuar rreth 45.8 miliardë denarë, afërsisht 744 milionë euro.
Por ai argumenton se problemi nuk mund të matet vetëm me shumën që shkruhet në buxhet.
Sepse pas saj qëndron edhe fatura që paguajnë familjet: libra dhe materiale, ushqim, transport, kurse private, gjuhë të huaja, pajisje elektronike dhe më pas kostot e universitetit.
Sipas studimit të cituar nga Shaqiri, për një fëmijë 15 deri 18 vjeç, familjet e përfshira në hulumtim shpenzonin mesatarisht rreth 196 mijë denarë në vit.
Pra, arsimi mund të jetë publik dhe formalisht falas, por për familjen ai nuk është pa kosto.
Por pyetja më e rëndë vjen më pas:
Pas gjithë këtyre parave, çfarë dinë realisht fëmijët?
MAQEDONIA E VERIUT: VETËM 26% ARRIJNË NIVELIN BAZË NË LEXIM
Rezultatet e PISA 2025 janë të forta.
Në Maqedoninë e Veriut, vetëm 32 për qind e 15-vjeçarëve arritën të paktën nivelin bazë të kompetencës në matematikë.
Në lexim vetëm 26 për qind.
Në shkencë rreth 36 për qind.
Për krahasim, mesatarja e OECD-së ishte 65 për qind në matematikë, 69 për qind në lexim dhe 74 për qind në shkencë.
Kjo do të thotë se problemi nuk lidhet thjesht me notën e një nxënësi apo me suksesin e një shkolle.
Flasim për një pjesë të madhe të një brezi që, sipas matjes ndërkombëtare, nuk arrin nivelin bazë të përdorimit të njohurive në situata reale.
Por këtu historia nuk përfundon.
Sepse po të kalojmë kufirin drejt Shqipërisë, tabloja ndryshon në përmasa, por pyetja mbetet.
SHQIPËRIA: MË MIRË SE FQINJËT E DISA TREGUESVE, POR ENDE POSHTË OECD-së
Në PISA 2025, nxënësit 15-vjeçarë në Shqipëri morën mesatarisht 433 pikë në matematikë, kundrejt 463 pikëve të OECD-së.
Në lexim, Shqipëria mori 408 pikë kundrejt 461.
Në shkencë, 435 kundrejt 482.
Vetëm rreth 55 për qind e nxënësve shqiptarë arritën të paktën nivelin bazë në matematikë, 50 për qind në lexim dhe 61 për qind në shkencë.
OECD paralajmëron megjithatë se rezultatet shqiptare duhen interpretuar me kujdes, pasi disa standarde teknike të kampionimit nuk u plotësuan plotësisht.
Por edhe me këtë rezervë metodologjike, Shqipëria mbetet poshtë mesatares së OECD-së në të tria fushat kryesore.
Pra, debati shqiptar nuk mund të kufizohet vetëm te shkollat e rikonstruktuara, laboratorët, tabletët apo programet e reja.
Pyetja është nëse investimi po kthehet në aftësi që fëmija mund t’i përdorë jashtë bankës së shkollës.
KOSOVA: ALARMI EDHE MË I FORTË
Në Kosovë, rezultatet janë edhe më shqetësuese.
Sipas PISA 2025, vetëm 15 për qind e nxënësve arritën nivelin bazë ose më lart në matematikë.
Në lexim vetëm 16 për qind.
Në shkencë vetëm 21 për qind.
Rezultati mesatar në matematikë ishte 350 pikë dhe në lexim 340, dukshëm nën mesataren e OECD-së.
Pra, rreth tetë në dhjetë nxënës kosovarë nuk arrijnë nivelin bazë në disa nga kompetencat kryesore që mat PISA.
Dhe kjo e bën pyetjen e ngritur nga Enis Shaqiri edhe më të gjerë:
A po diskutojmë shumë për financimin e arsimit dhe shumë pak për produktin e tij?
SEPSE PROBLEMI NUK ËSHTË VETËM BALLKANIK
Duhet thënë edhe diçka tjetër.
Kriza e rezultateve arsimore nuk është ekskluzivisht ballkanike.
PISA 2025 tregoi rënie edhe në vendet e OECD-së. Në lexim, rezultati mesatar i vendeve të OECD-së ka rënë me 28 pikë nga viti 2015 në 2025, ndërsa matematika me 22 pikë.
Pra, bota po përballet me një problem më të gjerë të rezultateve të të nxënit.
Por ndryshimi është se vendet e Ballkanit shpesh e nisin këtë përballje nga nivele dukshëm më të ulëta.
Dhe kjo e bën faturën potencialisht më të rëndë.
ARSIMI NUK KUSHTON VETËM KUR PAGUAJMË SHKOLLËN
Kjo është ndoshta pika më e fortë e analizës së Shaqirit.
Kostoja e arsimit nuk është vetëm ministria, shkolla apo universiteti.
Është paraja që paguan familja.
Është autobusi që merr studenti çdo mëngjes.
Është kompjuteri që duhet blerë.
Është kursi privat që prindi e paguan sepse mendon se shkolla nuk mjafton.
Është koha e humbur.
Është fëmija që kalon në klasën tjetër pa zotëruar si duhet atë që duhej të kishte mësuar në klasën e mëparshme.
Është studenti që merr diplomën, por nuk gjen aftësitë që i kërkon tregu.
Dhe është i riu që përfundon as në shkollë, as në trajnim dhe as në punë.
Në këtë kuptim, problemi i Maqedonisë së Veriut që analizon Enis Shaqiri nuk është një histori e izoluar.
Shqipëria ka problemet e veta.
Kosova ka të vetat.
Serbia gjithashtu rezultoi nën mesataren e OECD-së në matematikë, lexim dhe shkencë në PISA 2025.
Ndryshojnë shifrat, sistemet, buxhetet dhe përmasat e problemit.
Por pyetja është e përbashkët:
A po matet suksesi i arsimit me sa para shpenzojmë, sa godina ndërtojmë dhe sa reforma shpallim, apo me atë që një fëmijë di realisht të bëjë pasi del nga shkolla?
Sepse një godinë mund të ndërtohet.
Një laborator mund të blihet.
Një reformë mund të shkruhet në letër.
Por nëse në fund një fëmijë nuk lexon me kuptim, nuk zgjidh një problem bazë matematikor dhe nuk është në gjendje ta përdorë dijen në jetën reale, atëherë investimi nuk ka prodhuar rezultatin për të cilin është bërë.
Dhe kjo është arsyeja pse pyetja e Enis Shaqirit mund të kalojë përtej Maqedonisë së Veriut dhe të bëhet një pyetje për të gjithë rajonin:
SA PO NA KUSHTON ARSIMI QË NUK PO FUNKSIONON SA DUHET?
Jo vetëm në para.
Por në dije të humbura, mundësi të humbura, të rinj të papërgatitur dhe vite që nuk rikthehen më.
Dhe ndoshta pikërisht këtu duhet të fillojë debati i vërtetë për arsimin:
jo vetëm “sa para do t’i japim?”, por “çfarë rezultati do të kërkojmë për çdo para që investojmë?”.
#Arsimi #EnisShaqiri #Shqiperi #Kosove #MaqedoniaEVeriut #PISA #Ballkani #Nxenesit #Studentet