Ora e së vërtetës/ Samiti që mund të vulosë të ardhmen e NATO-s nën hijen e Trumpit

NATO përballet këtë javë me një provë të rëndësishme për besueshmërinë dhe të ardhmen e saj, ndërsa liderët e aleancës mblidhen në Ankara për të diskutuar objektivat e reja të shpenzimeve ushtarake të vendeve evropiane, të cilat po shqyrtohen me kujdes nga administrata e presidentit amerikan Donald Trump.

Samiti, që nis të martën, do të fokusohet në aftësinë e Evropës për të kthyer buxhetet më të mëdha të mbrojtjes në kapacitete konkrete ushtarake, me synimin për të ruajtur angazhimin e SHBA-së në NATO, ndërsa përgatitet për një skenar ku Uashingtoni mund të ketë një rol më të kufizuar në sigurinë e kontinentit.

Në samitin e vitit të kaluar në Hagë, aleatët ranë dakord të rrisin shpenzimet për mbrojtjen në 5% të Prodhimit të Brendshëm Bruto deri në vitin 2035, ku 3.5% do të dedikohet për nevojat kryesore ushtarake dhe 1.5% për sigurinë më të gjerë.

Sipas analizës së CNBC, këtë vit fokusi pritet të zhvendoset nga premtimet drejt zbatimit praktik. Diskutimet do të përfshijnë prokurimet ushtarake, kapacitetet industriale, mbështetjen për Ukrainën dhe strukturën politike të asaj që administrata Trump e quan “NATO 3.0”. “Ky është samiti ku NATO kalon nga ndarja e barrës te transferimi i barrës,” deklaroi për CNBC Ulrike Franke, studiuese e lartë në Këshillin Evropian për Marrëdhëniet me Jashtë.

Samiti zhvillohet gjithashtu në një kohë kur aleanca duhet të ruajë mbështetjen për Ukrainën dhe të përshtatet me ndryshimet teknologjike në fushën e betejës, përfshirë përdorimin e dronëve, mbrojtjen ajrore dhe prodhimin ushtarak.

A mund ta mbajë NATO të angazhuar SHBA-në?

Megjithatë, NATO është ndërtuar për 77 vjet mbi fuqinë ushtarake amerikane. Sipas Max Bergmann, drejtor i Programit për Evropën, Rusinë dhe Euroazinë në Qendrën për Studime Strategjike dhe Ndërkombëtare (CSIS), sfida është po aq politike sa edhe ushtarake.

Ai thekson se, nëse SHBA redukton angazhimin e saj pa u larguar nga aleanca, Evropa duhet të gjejë mënyrën se si të organizojë mbrojtjen pa pasur Uashingtonin në qendër të arkitekturës së sigurisë.

Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, Mark Rutte, është përpjekur të ruajë angazhimin e Trumpit duke avancuar planin për transferimin e përgjegjësive te aleatët evropianë. Megjithatë, sipas Bergmann, nuk ekziston ende një plan alternativ në rast se SHBA vendos të reduktojë ndjeshëm përfshirjen e saj.

Nga ana tjetër, Evropa kërkon qartësi. Nëse SHBA planifikon të tërheqë trupa ose kapacitete ushtarake, aleatët kërkojnë një plan të qartë dhe afate konkrete, ndonëse kjo mbetet e vështirë për shkak të qasjes së paparashikueshme të Trumpit ndaj partnerëve ndërkombëtarë.

A do të sjellë rritja e buxheteve më shumë armë?

Rritja e shpenzimeve ka nxitur industrinë evropiane të mbrojtjes, veçanërisht në Poloni, shtetet baltike dhe vendet nordike, të cilat ndihen më të ekspozuara ndaj kërcënimit rus.

Megjithatë, ekonomitë më të mëdha evropiane kanë avancuar më ngadalë për shkak të kufizimeve fiskale dhe debateve të brendshme politike.

“Paratë tashmë ekzistojnë, por Evropa duhet të jetë në gjendje t’i shpenzojë dhe të prodhojë“, tha Franke.

Industria evropiane e mbrojtjes vazhdon të përballet me fragmentim, zinxhirë furnizimi të dobët, mungesë të fuqisë punëtore dhe vite të tëra nëninvestimesh. Edhe pse prokurimet e përbashkëta mund të ulin kostot dhe të rrisin bashkëpunimin, interesat kombëtare vazhdojnë të mbeten pengesë.

Si do të vazhdojë mbështetja për Ukrainën?

Ukraina pritet të jetë një nga temat kryesore të samitit. Diskutimet do të përqendrohen në mbështetjen afatgjatë ushtarake, zhvillimin e industrisë së saj të mbrojtjes dhe përvojën që NATO mund të përfitojë nga më shumë se katër vjet luftë.

Sipas Seth Jones, president i Departamentit të Mbrojtjes dhe Sigurisë në CSIS, të dhënat tregojnë se Rusia po pëson humbje të konsiderueshme në fushën e betejës gjatë vitit 2026.

Në të njëjtën kohë, Ukraina ka zgjeruar sulmet me dronë dhe raketa me rreze të gjatë brenda territorit rus, duke goditur objektiva energjetike, ushtarake dhe logjistike.

Franke vlerëson se NATO nuk duhet ta shohë më Ukrainën vetëm si përfituese të ndihmës perëndimore, por edhe si burim inovacioni ushtarak, sidomos në teknologjinë e dronëve, sistemet kundër dronëve dhe analizën e të dhënave nga fusha e betejës.

A mund të shmangen përçarjet politike brenda aleancës?

Samiti zhvillohet pas disa muajsh tensionesh mes Uashingtonit dhe aleatëve evropianë, përfshirë kritikat e Trumpit ndaj nivelit të kontributit evropian në sigurinë ndërkombëtare.

Sipas Franke, në Ankara mund të diskutohet edhe për situatën në Lindjen e Mesme dhe mundësinë e një kontributi evropian në sigurinë detare apo në operacione të pastrimit të minave, megjithëse këto angazhime pritet të jenë të kufizuara.

Analistët theksojnë se uniteti evropian do të jetë vendimtar nëse Trump kritikon publikisht vende të caktuara për nivelin e shpenzimeve ushtarake.

Bergmann shton se nuk do të ishte surprizë nëse ky do të ishte samiti i fundit i NATO-s gjatë mandatit aktual të Trumpit, duke pasur parasysh pasiguritë për samitin e planifikuar në Shqipëri vitin e ardhshëm dhe kalendarin zgjedhor amerikan të vitit 2028.

Çfarë synon Turqia si vend organizator?

Turqia pritet ta përdorë samitin për të promovuar interesat e saj të sigurisë dhe industrinë vendase të mbrojtjes.

Për presidentin Recep Tayyip Erdogan, një samit i suksesshëm do të forconte pozicionin e Ankarasë si aktor kyç në arkitekturën e sigurisë evropiane dhe do të rriste mundësitë e Turqisë për të marrë pjesë në projektet e prokurimeve ushtarake që do të financohen nga rritja e shpenzimeve të vendeve evropiane.

Sipas Bergmann, prioritetet kryesore të Turqisë janë zgjerimi i aksesit në kontratat e mbrojtjes dhe forcimi i legjitimitetit ndërkombëtar të qeverisë së Erdoganit.

Me rritjen e investimeve evropiane në mbrojtje, Ankaraja synon të shmangë përjashtimin nga projektet e ardhshme të Bashkimit Evropian, duke argumentuar se çdo arkitekturë e re e sigurisë evropiane duhet të përfshijë edhe Turqinë si një nga anëtarët më të rëndësishëm të NATO-s.