PASTRO PLUHURIN MBI HISTORI/ DY HOXHAT, KOSOVA DHE NJE SEKRET I MADH

Fadil Hoxha (1916–2001) ishte një nga figurat më të rëndësishme politike shqiptare të Kosovës në Jugosllavinë socialiste. Ai ishte komunist, partizan dhe politikan, dhe për disa dekada ishte shqiptari me pozitën më të lartë në hierarkinë jugosllave.

Kush ishte?

Lindi në Gjakovë më 15 mars 1916 dhe vdiq në Prishtinë më 22 prill 2001.

Studioi në Shkodër dhe Elbasan, ku u njoh me idetë komuniste. Para dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore punoi si mësues dhe u angazhua në lëvizjen komuniste.

Gjatë luftës u bë një nga drejtuesit kryesorë të partizanëve shqiptarë të Kosovës dhe komandant i strukturave të Ushtrisë Nacionalçlirimtare jugosllave në Kosovë.

Pas vitit 1945 u bë një prej figurave kryesore të pushtetit në Kosovë. Drejtoi Këshillin Ekzekutiv të Kosovës në periudhën 1945–1963 dhe më pas mbajti sërish poste të larta politike në Kosovë.

Në nivel federativ, ishte pjesë e udhëheqjes së Jugosllavisë dhe në vitet 1978–1979 ishte nënkryetar i Presidencës së Jugosllavisë.

Roli i tij në çështjen e Kosovës

Fadil Hoxha është një figurë shumë komplekse dhe kontradiktore në historinë politike të Kosovës.

Ai ishte pjesëmarrës në Konferencën e Bujanit (1943–1944), ku rezoluta e miratuar shprehte të drejtën e shqiptarëve të Kosovës për vetëvendosje dhe për bashkim me Shqipërinë. Rezoluta më pas u anulua nga udhëheqja komuniste jugosllave.

Por pas luftës, Hoxha u bë pjesë e sistemit jugosllav dhe për dekada punoi brenda strukturave komuniste të Jugosllavisë, duke kërkuar avancimin e pozitës së Kosovës brenda federatës, jo shkëputjen e saj.

Nën periudhën e tij të gjatë politike, Kosova fitoi institucione dhe kompetenca të rëndësishme, ndër to Universitetin e Prishtinës dhe avancimin e autonomisë, veçanërisht në kuadër të ndryshimeve kushtetuese të viteve 1970. Por ai mbeti gjithmonë brenda kornizës së sistemit jugosllav.

Fundi politik

Në vitet e fundit të karrierës së tij, ai u përball me kritika për mënyrën se si ishte trajtuar nacionalizmi shqiptar në Kosovë. Në vitin 1987 u përjashtua nga Lidhja e Komunistëve të Jugosllavisë, ndërsa më vonë mbështeti grevën e minatorëve të Trepçës në vitin 1989 dhe u afrua me qëndrime që e mbështesnin Lidhjen Demokratike të Kosovës të Ibrahim Rugovës.

Pra, në një fjali: Fadil Hoxha ishte komunisti shqiptar më i fuqishëm i Kosovës në Jugosllavi, një ish-komandant partizan që u bë drejtuesi kryesor politik i Kosovës për dekada — figurë që kontribuoi në forcimin e autonomisë dhe institucioneve shqiptare, por njëkohësisht ishte pjesë e vetë sistemit jugosllav.

Fadil Hoxha dhe Enver Hoxha: afër si shqiptarë, larg si politikanë

Në vitet ’60–’70, Enver Hoxha e shihte Fadil Hoxhën si një prej figurave kosovare me të cilat Tirana mund të komunikonte. Dokumente të periudhës tregojnë se Tirana kishte kontakte të drejtpërdrejta me udhëheqjen shqiptare të Kosovës dhe se, pas vitit 1966, marrëdhëniet kulturore e politike Shqipëri–Kosovë u zgjeruan.

Por kishte një dallim themelor: Fadil Hoxha duhej të vepronte brenda Jugosllavisë së Titos, ndërsa Enver Hoxha e shihte regjimin jugosllav si kundërshtar politik.

Një dokument i vitit 1970 është veçanërisht interesant. Pas një bisede të Fadil Hoxhës me diplomatin shqiptar Lik Seiti, çështja iu raportua Enver Hoxhës. Fadili shprehte shqetësimin për të ardhmen e Jugosllavisë pas Titos dhe theksonte nevojën që federata të mos dominohej nga nacionalizmi serb, ndërsa nuk e mbështeste idenë që Kosova të bëhej republikë brenda federatës.

Pse Enver Hoxha e mbështeti Fadilin?

Kjo është pjesa më interesante.

Në dokumentet e publikuara nga studiuesit del se Enver Hoxha kishte një vlerësim relativisht pozitiv për Fadil Hoxhën. Një studim akademik mbi marrëdhëniet Shqipëri–Kosovë në vitet 1966–1969 citon dokumente ku Enveri e konsideronte Fadilin një figurë që e donte Kosovën dhe që kishte si objektiv përmirësimin e pozitës së shqiptarëve atje.

Në një komunikim të vitit 1970, Tirana i përcillte Fadilit edhe një mesazh shumë të rëndësishëm: Shqipëria ishte e gatshme të ndihmonte Kosovën në arsim, përgatitjen e kuadrove, tekste shkollore dhe shkëmbime kulturore.

Pra, për Enver Hoxhën, Fadil Hoxha ishte një kanal i rëndësishëm për marrëdhëniet me shqiptarët e Kosovës.

Por kishte një pikë ku ata nuk përputheshin

Kosova si republikë.

Në vitin 1970, Enver Hoxha ishte skeptik ndaj idesë që Kosova të bëhej republikë brenda Jugosllavisë. Dokumentet e publikuara së fundmi tregojnë se ai e konsideronte qëndrimin e Fadil Hoxhës kundër kësaj kërkese si të kuptueshëm dhe madje “patriotik”, sepse Tirana mendonte se statusi i republikës brenda federatës mund ta largonte Kosovën nga ideja e bashkimit me Shqipërinë.

Këtu shfaqet paradoksi:

Fadili kërkonte më shumë të drejta për Kosovën brenda Jugosllavisë.

Enveri e shihte çështjen e Kosovës në një kuadër më të gjerë kombëtar dhe strategjik.

Dhe pastaj erdhi viti 1981

Pas demonstratave të vitit 1981 në Kosovë, marrëdhënia mes Tiranës dhe udhëheqjes kosovare hyri në një fazë shumë më të ndërlikuar.

Dokumente të publikuara nga arkivat tregojnë se Enver Hoxha diskutoi me Mehmet Shehun dhe Ramiz Alinë se si duhej të reagonte Shqipëria ndaj zhvillimeve në Kosovë. Tirana ishte e kujdesshme të mos akuzohej se kishte organizuar apo nxitur demonstratat.

Ndërkohë, pozicioni i Fadil Hoxhës ishte bërë shumë më i vështirë: ai duhej të mbronte interesat e shqiptarëve të Kosovës, por njëkohësisht të vepronte brenda sistemit jugosllav.

Ironia historike

Fadil Hoxha nuk ishte disident antijugosllav. Ai ishte pjesë e elitës politike të Jugosllavisë për dekada.Por as nuk ishte thjesht një figurë pasive e Beogradit.

Në periudhën e tij, Kosova fitoi institucione dhe hapësirë më të madhe politike e kulturore, ndërsa marrëdhëniet me Shqipërinë u zgjeruan ndjeshëm. Studimet mbi periudhën theksojnë pikërisht zgjerimin e kontakteve direkte mes Kosovës dhe Shqipërisë pas vitit 1966.

Kjo është arsyeja pse figura e Fadil Hoxhës vazhdon të jetë e debatueshme: për disa është një nga figurat që ndihmuan në avancimin institucional të Kosovës; për të tjerë mbetet një kuadër komunist që ishte pjesë e sistemit jugosllav.

Një detaj shumë interesant

Në vitin 1989, kur autonomia e Kosovës po goditej rëndë nga regjimi i Slobodan Miloševićit, Fadil Hoxha ishte tashmë jashtë qendrës së pushtetit. Më vonë ai u afrua me qëndrimet e LDK-së dhe mbështeti grevën e minatorëve të Trepçës.

Pra, rruga e tij politike është jashtëzakonisht paradoksale:

partizan → komunist → drejtues i Kosovës → funksionar i lartë jugosllav → figurë e kritikuar nga sistemi → afrim me lëvizjen politike të Kosovës në fund të jetës.

Dhe pikërisht këtu qëndron rëndësia historike e tij: Fadil Hoxha ishte ura e komplikuar mes Kosovës shqiptare dhe Jugosllavisë së Titos, ndërsa Enver Hoxha ishte nga ana tjetër e kufirit, duke e parë Kosovën si çështje kombëtare, por duke qenë njëkohësisht i detyruar të llogariste pasojat e çdo përplasjeje me Jugosllavinë.