Shkrime
UKRAINA NE MENYNE E TRE TE MEDHENJVE/ ZELENSKY NGRE ALARMIN PER NJE JALTE TE RE
Një takim i mundshëm mes Donald Trump, Vladimir Putin dhe Xi Jinping ka rikthyer një pyetje që Europa e njeh mirë nga historia: A mund të vendosin sërish fuqitë e mëdha për fatin e vendeve të tjera? Ukraina, Tajvani, armët bërthamore dhe ndarja e sferave të ndikimit janë në qendër të shqetësimeve. Por pas simbolikës së një “Jalte të re”, tre udhëheqësit kanë interesa të ndryshme dhe ende nuk kanë rënë dakord as për axhendën e bisedimeve.
Donald Trump kërkon një marrëveshje që mund t’i sigurojë një vend të veçantë në histori. Vladimir Putin sheh mundësinë për ta përfunduar luftën në Ukrainë me kushte të favorshme për Moskën dhe për të konfirmuar statusin e Rusisë si një prej fuqive që përcaktojnë zhvillimet ndërkombëtare. Xi Jinping, ndërkohë, i qaset me kujdes një takimi që mund t’i japë Kinës prestigj diplomatik, por që mbart edhe rreziqe për interesat e saj strategjike.
Tre udhëheqësit pritet të takohen javën e ardhshme në Shenzhen të Kinës, në kuadër të samitit të Bashkëpunimit Ekonomik Azi-Paqësor (APEC). Në një periudhë kur luftërat, rivaliteti ushtarak dhe konkurrenca teknologjike po vënë në provë marrëdhëniet ndërkombëtare, vetëm perspektiva e një takimi të tillë ka mjaftuar për të rikthyer krahasimet me një nga konferencat më të rëndësishme të shekullit të kaluar: Jaltën e vitit 1945.
Por a po shkon vërtet bota drejt një Jalte të re?
Pyetja nuk lidhet thjesht me mundësinë që presidentët e Shteteve të Bashkuara, Rusisë dhe Kinës të ulen në të njëjtën tryezë. Ajo lidhet me natyrën e marrëveshjeve që mund të diskutojnë dhe, mbi të gjitha, me vendin që do t’u lihet shteteve të tjera në vendimet që prekin drejtpërdrejt sigurinë, territorin dhe të ardhmen e tyre.
Në shkurt të vitit 1945, Franklin D. Roosevelt, Winston Churchill dhe Josif Stalin u takuan në Jaltë, në Krime, për të diskutuar organizimin e Europës pas Luftës së Dytë Botërore. Konferenca u zhvillua ndërsa Gjermania naziste po shkonte drejt humbjes dhe aleatët po përpiqeshin të përcaktonin kushtet e paqes dhe të rendit të pasluftës.
Jalta nuk e përcaktoi e vetme ndarjen e mëvonshme të Europës, por mbeti simbol i diplomacisë së fuqive të mëdha, të cilat marrin vendime me pasoja për shtete që nuk marrin pjesë në tryezën e negociatave.
Tetë dekada më vonë, rrethanat janë krejt të ndryshme. Nuk ekziston një aleancë e përbashkët ushtarake mes Uashingtonit, Moskës dhe Pekinit, si ajo që bashkonte fituesit e Luftës së Dytë Botërore. Përkundrazi, tri fuqitë konkurrojnë për ndikim, teknologji, siguri dhe kontroll mbi zhvillimet ndërkombëtare.
Megjithatë, shqetësimi për një marrëveshje mes tyre nuk është pa bazë. Nëse çështjet e sigurisë europiane, lufta në Ukrainë apo e ardhmja e Tajvanit do të trajtoheshin si pjesë e një kompromisi më të gjerë mes fuqive, vendet e prekura do të përballeshin me rrezikun që interesat e tyre të diskutoheshin pa pjesëmarrjen e tyre.
Sipas një analize të Reuters, mundësitë që takimi i rrallë trepalësh të prodhojë një marrëveshje historike mbeten të kufizuara. Dy burime me njohuri për përgatitjet kanë bërë të ditur se, pavarësisht kontakteve intensive diplomatike, palët nuk kanë rënë ende dakord as për formatin dhe as për axhendën.
Kjo pasiguri pasqyron një problem themelor: Trump, Putin dhe Xi nuk kërkojnë të njëjtën gjë.
Për presidentin amerikan, takimi përfaqëson një mundësi për të arritur një rezultat diplomatik me peshë historike. Pas humbjeve të fundit zgjedhore të republikanëve dhe në prag të kalimit të Kongresit nën kontrollin e demokratëve vitin e ardhshëm, politika e jashtme mund t’i ofrojë Trumpit hapësirë për një arritje të rëndësishme.
Një nga synimet e tij kryesore është hapja e rrugës për një marrëveshje trepalëshe për kontrollin e armëve bërthamore. Një marrëveshje e tillë do të përfshinte për herë të parë në një kuadër të përbashkët tri fuqitë kryesore bërthamore që ndodhen në qendër të rivalitetit strategjik global.
Por pikërisht këtu fillojnë kundërshtimet e Pekinit.
Shtetet e Bashkuara dhe Rusia zotërojnë secila më shumë se 5 mijë koka bërthamore, ndërsa Kina ka rreth 500, sipas shifrave të cituara nga Reuters. Edhe pse Pekini po e zgjeron arsenalin e tij, ai nuk dëshiron të pranojë kufizime të ngjashme me ato që zbatohen për dy fuqitë që zotërojnë arsenale shumë më të mëdha.
“Kjo është diçka që kinezët e urrejnë”, tha për Reuters Edgard Kagan, ish-zyrtar i lartë i Shtëpisë së Bardhë për Azinë Lindore gjatë administratës së Joe Biden dhe aktualisht bashkëpunëtor në Qendrën për Studime Strategjike dhe Ndërkombëtare.
Për Kinën, pranimi i një formati të tillë do të nënkuptonte jo vetëm njohjen e statusit të saj si fuqi bërthamore e krahasueshme me SHBA-në dhe Rusinë, por edhe pranimin e detyrimeve që Pekini nuk i konsideron të përshtatshme me përmasat aktuale të arsenalit të tij.
Një zyrtar i lartë i administratës Trump ka pranuar se nuk pritet një marrëveshje bërthamore gjatë takimit, por ka këmbëngulur se ka ardhur koha që Kina të përfshihet në diskutime të tilla.
Nëse për Trumpin përparësi është kontrolli i armëve, për Putinin çështja kryesore mbetet Ukraina.
Pas katër vitesh luftë, Kremlini kërkon një përfundim që do t’i siguronte Rusisë kushte të favorshme dhe do të forconte pozicionin e saj në raport me Perëndimin. Një takim ku Putin do të ulej përkrah presidentëve të Shteteve të Bashkuara dhe Kinës do të kishte gjithashtu rëndësi simbolike për Moskën.
Për qarqet nacionaliste ruse, një format i tillë do të konfirmonte se Rusia vazhdon të jetë një fuqi pa të cilën nuk mund të merren vendime të mëdha ndërkombëtare.
“Kjo tregon se kush është i rëndësishëm në botë: ne, Kina dhe Perëndimi”, deklaroi këtë javë ideologu nacionalist rus Alexander Dugin për Radio Sputnik.
“Është thellësisht simbolike. Është një pohim i një bote shumëpolare, të cilën Perëndimi e mohon”, shtoi ai.
Në këtë këndvështrim, një “Jaltë e re” nuk përfaqëson domosdoshmërisht një marrëveshje të shkruar për ndarjen e botës. Ajo nënkupton rikthimin e një modeli diplomatik ku fuqitë më të mëdha pretendojnë të drejtën për të përcaktuar rregullat e sigurisë dhe kufijtë e ndikimit të njëra-tjetrës.
Pikërisht kjo perspektivë shkakton shqetësim në Kiev dhe në kryeqytete të tjera, përfshirë Tokion.
Presidenti ukrainas Volodymyr Zelensky ka paralajmëruar kundër një marrëveshjeje që do të trajtonte fatin e Ukrainës si pjesë të një riorganizimi më të gjerë të marrëdhënieve ndërmjet fuqive.
“Ne vërtet nuk duam që kjo të shndërrohet në ‘Jaltë 2, 3, 4’, me një rishpërndarje të ndikimit”, deklaroi ai muajin e kaluar.
Paralajmërimi i Zelenskyt prek një nga çështjet më të ndjeshme të diplomacisë ndërkombëtare: nëse një shtet mund të negociojë për sigurinë dhe territorin e një vendi tjetër pa pjesëmarrjen e tij.
Për Ukrainën, rreziku do të ishte që përfundimi i luftës të diskutohej kryesisht si pjesë e një kompromisi mes Uashingtonit dhe Moskës, në vend që të mbështetej në një marrëveshje ku Kievi të kishte rol vendimtar.
Një shqetësim i ngjashëm ekziston edhe në Azi, ku çdo marrëveshje e madhe mes Shteteve të Bashkuara dhe Kinës do të ndiqej me kujdes nga Tajvani dhe aleatët amerikanë në rajon.
Megjithatë, një takim i tre udhëheqësve nuk do të thotë automatikisht se ata janë të gatshëm të negociojnë për sfera ndikimi. Për më tepër, qëndrimet e tyre për çështjet kryesore janë larg njëra-tjetrës.
Kina, për shembull, nuk dëshiron që lufta në Ukrainë të bëhet temë qendrore e bisedimeve trepalëshe.
Sipas një burimi me njohuri për përgatitjet dhe një diplomati europian të cituar nga Reuters, Moska kërkon ta përfshijë Ukrainën në axhendë, ndërsa Pekini po i reziston kësaj ideje.
Edhe nga Uashingtoni kanë ardhur sinjale se Trump nuk ka gjasa ta ngrejë çështjen e Ukrainës në këtë format, pasi administrata amerikane nuk e konsideron takimin trepalësh si kuadrin e përshtatshëm për diskutimin e saj.
Këto dallime tregojnë se Rusia dhe Kina, megjithëse kanë forcuar bashkëpunimin në vitet e fundit, nuk kanë domosdoshmërisht të njëjtat objektiva diplomatike.
Moska kërkon të përdorë peshën e saj ushtarake dhe marrëdhëniet me Pekinin për të forcuar pozicionin në negociatat për Ukrainën. Kina, nga ana tjetër, dëshiron të ruajë hapësirën e saj të manovrimit dhe të shmangë përfshirjen në marrëveshje që mund t’i imponojnë përgjegjësi të reja.
Pekini përballet edhe me një vështirësi historike. Kina nuk mori pjesë në Konferencën e Jaltës të vitit 1945 dhe sot përpiqet ta paraqesë veten si mbrojtëse të interesave të vendeve më të vogla dhe të një rendi ndërkombëtar ku ato duhet të kenë zë.
Pjesëmarrja në një takim që do të perceptohej si përpjekje për ndarjen e sferave të ndikimit do ta vendoste këtë qëndrim në provë.
Në të njëjtën kohë, Xi Jinping preferon një diplomaci të përgatitur me kujdes, ku rezultatet e takimeve të nivelit të lartë negociohen paraprakisht. Kjo qasje ndryshon nga stili i Trumpit, i cili shpesh i përdor takimet personale si pikënisje për negociata të mëdha.
Zëdhënësi i Kremlinit, Dmitry Peskov, ka konfirmuar se palët po shkëmbejnë propozime për një axhendë të mundshme.
“Po shkëmbehen sugjerime mbi një axhendë të mundshme”, deklaroi ai, duke shtuar se takimi “me siguri do të jetë interesant” dhe do të tërheqë vëmendjen e opinionit publik ndërkombëtar.
Ambasada kineze në Uashington ka konfirmuar gjithashtu se Pekini është në komunikim me palët e interesuara, pa dhënë hollësi për temat që mund të diskutohen.
Për Trumpin, takimi mund të jetë një tjetër përpjekje për të përdorur diplomacinë personale në zgjidhjen e krizave ndërkombëtare. Ai ka zhvilluar më parë kontakte të drejtpërdrejta me Putinin dhe udhëheqësin e Koresë së Veriut, Kim Jong Un, por këto nisma nuk kanë prodhuar gjithmonë rezultatet e mëdha që janë pritur prej tyre.
Një marrëveshje për kontrollin e armëve bërthamore, një përparim drejt përfundimit të luftës në Ukrainë apo një nismë për uljen e tensioneve me Iranin do të përfaqësonte një arritje të rëndësishme diplomatike për administratën amerikane.
“Presidenti padyshim do të kërkojë ta përdorë këtë udhëtim për të riafirmuar lidershipin dhe pushtetin e tij, për të demonstruar aftësitë e tij si udhëheqës politik dhe, në thelb, për ta projektuar veten në skenën ndërkombëtare”, tha për Reuters Kurt Tong, ish-zyrtar i lartë i Departamentit amerikan të Shtetit për Azinë Lindore dhe drejtues në kompaninë konsulente Asia Group.
Megjithatë, përtej ambicieve të secilit udhëheqës, mbetet pyetja se çfarë lloj rendi ndërkombëtar mund të dalë nga një afrim i mundshëm mes tri fuqive.
Një marrëveshje për kufizimin e armëve bërthamore do të kishte një kuptim tjetër nga një kompromis që do të përcaktonte se cilat vende hyjnë në sferën e ndikimit të Uashingtonit, Moskës apo Pekinit.
E para mund të ndihmonte në uljen e rreziqeve globale. E dyta do të ngrinte pyetje serioze për sovranitetin e shteteve dhe për rolin e aleancave ndërkombëtare.
Për Europën, një zhvillim i tillë do të kishte rëndësi të veçantë. Siguria e kontinentit është ndërtuar mbi aleancat transatlantike, institucionet shumëpalëshe dhe parimin se kufijtë nuk duhet të ndryshohen përmes forcës. Një marrëveshje e madhe për Ukrainën, e negociuar pa pjesëmarrjen e Kievit dhe pa një rol domethënës europian, do t’i vinte këto parime në provë.
Për vendet më të vogla, shqetësimi është edhe më i drejtpërdrejtë. Historia e Jaltës kujton se vendimet e fuqive të mëdha mund të kenë pasoja afatgjata për shtete që nuk kanë qenë të pranishme në tryezë.
Por historia nuk përsëritet domosdoshmërisht në të njëjtën formë. Bota e sotme ka më shumë qendra ekonomike dhe politike, më shumë institucione ndërkombëtare dhe një ndërvarësi shumë më të madhe mes shteteve sesa në vitin 1945.
Për këtë arsye, krahasimi me Jaltën mbetet më shumë një paralajmërim sesa një përfundim.
Një takim mes Trumpit, Putinit dhe Xi-së mund të shënojë një përpjekje për të menaxhuar rivalitetin mes fuqive më të mëdha. Mund të prodhojë marrëveshje të kufizuara, deklarata politike ose thjesht një fotografi me peshë simbolike.
Ajo që do ta afronte vërtet me Jaltën nuk do të ishte prania e tre udhëheqësve në të njëjtën dhomë, por përmbajtja e vendimeve të tyre: nëse do të përpiqeshin të përcaktonin të ardhmen e vendeve të tjera pa pjesëmarrjen e tyre.
Deri tani, nuk ka prova se një marrëveshje e tillë është arritur apo se palët kanë rënë dakord të negociojnë ndarjen e sferave të ndikimit.
Megjithatë, fakti që një takim ende i papërcaktuar plotësisht ka rikthyer kaq fort kujtimin e Jaltës tregon sa e ndjeshme është bërë çështja e rendit ndërkombëtar.
Pyetja, në fund, nuk është vetëm nëse Trump, Putin dhe Xi mund të arrijnë një marrëveshje historike. Është nëse një marrëveshje e tillë do të forconte rregullat ndërkombëtare apo do të rikthente logjikën sipas së cilës fuqitë e mëdha vendosin, ndërsa vendet e tjera përballen me pasojat. / *Bazuar te raportimet e ‘Reuters’ dhe ‘Guardian’