Protesta që nuk i beson askujt: çfarë zbulon analiza e Gabriel Partos për Ramën, opozitën dhe të rinjtë

Kryeministri Edi Rama ka një mandat të fortë elektoral, opozita pretendon të përfaqësojë pakënaqësinë ndaj tij, ndërsa një pjesë e të rinjve që protestojnë refuzojnë të identifikohen me të dyja palët. Kjo është një nga kontradiktat më domethënëse të krizës që po kalon Shqipëria. Analisti britanik Gabriel Partos, në një intervistë për Top Channel, ka ofruar një interpretim interesant të situatës. Por disa prej përfundimeve të tij meritojnë një shqyrtim më të thellë.

Gabriel Partos e njeh prej dekadash politikën e Ballkanit. Ish-analisti i BBC-së dhe bashkëpunëtori i The Economist Intelligence Unit e konsideron valën aktuale të protestave sfidën më serioze për Edi Ramën gjatë 13 viteve në drejtimin e qeverisë.

Në intervistën e dhënë gazetarit Muhamed Veliu, ai e përshkruan kryeministrin si një politikan që është kthyer në viktimë të suksesit të vet elektoral.

Ky është një interpretim që meriton vëmendje. Fitimi i katër mandateve radhazi krijon një autoritet të konsiderueshëm politik, por njëkohësisht e përqendron përgjegjësinë për problemet e vendit te i njëjti drejtues.

Sa më gjatë të qeverisë një politikan, aq më pak bindëse bëhet përpjekja për t’ua atribuar vështirësitë vetëm trashëgimisë së qeverive të mëparshme.

Megjithatë, këtu nevojitet një dallim që ka rëndësi për debatin publik. Suksesi në zgjedhje nuk është domosdoshmërisht i barabartë me suksesin në përmbushjen e pritshmërive shoqërore. Një qeveri mund të ketë fituar ligjërisht besimin e shumicës së votuesve dhe, në të njëjtën kohë, të përballet me pakënaqësi serioze për arsimin, punësimin, korrupsionin apo koston e jetesës.

Mandati zgjedhor i jep qeverisë legjitimitetin për të drejtuar vendin. Ai nuk e përjashton detyrimin për të dëgjuar qytetarët edhe ndërmjet dy palë zgjedhjeve.

Nga ana tjetër, protestat, sado të mëdha, nuk e shfuqizojnë automatikisht rezultatin e zgjedhjeve. Kërkesa për dorëheqjen e kryeministrit është një qëndrim politik legjitim, por realizimi i saj kërkon zhvillime dhe mekanizma të caktuar politikë e kushtetues.

Opozita përballë një pakënaqësie që nuk arrin ta përfaqësojë

Një nga vëzhgimet më të rëndësishme të Partos lidhet me opozitën.

Sipas tij, Partia Demokratike nuk po arrin të ofrojë një alternativë bindëse për atë pjesë të shoqërisë që kundërshton qeverinë. Ai vëren se shumë protestues nuk dëshirojnë të identifikohen as me mazhorancën, as me opozitën tradicionale.

Ky është ndoshta problemi politik më i veçantë i situatës.

Në një demokraci parlamentare, pakënaqësia ndaj qeverisë zakonisht krijon mundësi për opozitën. Por kjo nuk ndodh automatikisht. Për të përfituar besimin e qytetarëve, opozita duhet të bindë se përfaqëson një mënyrë tjetër qeverisjeje dhe se zotëron kapacitetin për ta realizuar atë.

Mbështetja që Sali Berisha i ka dhënë protestës nuk e zgjidh vetvetiu këtë çështje.

Është plotësisht e mundur që një qytetar të kërkojë largimin e Ramës dhe, njëkohësisht, të mos dëshirojë rikthimin e Berishës. Qëndrime të tilla nuk përbëjnë kundërthënie. Ato tregojnë se pakënaqësia me qeverinë mund të jetë më e gjerë sesa mbështetja për partitë opozitare.

Për këtë arsye, çdo përpjekje për ta përkthyer protestën drejtpërdrejt në mbështetje për njërën parti do të kërkonte prova konkrete, të cilat nuk mund të zëvendësohen nga deklaratat e drejtuesve politikë.

A është vërtet e dobët një protestë pa udhëheqës?

Në këtë pikë analiza e Partos bëhet më e diskutueshme.

Ai e sheh mungesën e lidershipit si një dobësi që mund t’ia lehtësojë Ramës kapërcimin e krizës.

Argumenti ka një bazë praktike: një lëvizje pa përfaqësues të njohur dhe pa mekanizma të qartë vendimmarrjeje mund ta ketë të vështirë të negociojë, të formulojë kërkesa të përbashkëta dhe të përcaktojë se kur janë arritur objektivat e saj.

Por ekziston edhe një interpretim tjetër.

Mungesa e një lideri tradicional mund të jetë shprehje e mosbesimit ndaj kulturës politike që e ka përqendruar përfaqësimin te individët. Një lëvizje mund të zgjedhë të mos ketë një figurë të vetme drejtuese pikërisht për të shmangur kontrollin nga partitë apo përdorimin e saj për interesa personale.

Kjo nuk e bën automatikisht më të fortë, por as nuk e zhvlerëson.

Problemi real fillon kur mungesa e një drejtuesi shoqërohet me mungesën e një mënyre për të marrë vendime kolektive.

Kush mund të flasë në emër të protestuesve? Kush ka të drejtë të negociojë me qeverinë? Si mund të pranohet një marrëveshje dhe kush mund të vërtetojë se ajo përfaqëson kërkesat e pjesëmarrësve?

Këto janë çështje organizimi dhe përfaqësimi, jo domosdoshmërisht nevoja për një udhëheqës të vetëm.

Nëse protesta arrin të krijojë mekanizma transparentë përfaqësimi, pa humbur pavarësinë e saj, mungesa e një lideri tradicional mund të mos jetë pengesa që parashikon Partos.

Përgjegjësia e brendshme dhe hipoteza e ndikimeve të huaja

Analisti britanik trajton edhe mundësinë e ndërhyrjeve nga aktorë të huaj, duke përmendur Rusinë dhe, në forma të ndryshme, Serbinë e Iranin.

Megjithatë, Partos bën një dallim thelbësor: edhe nëse ekzistojnë përpjekje të tilla, ato nuk mund të konsiderohen shpjegimi kryesor i pakënaqësive që kanë nxjerrë njerëzit në rrugë.

Ky vlerësim është i rëndësishëm.

Mundësia që një shtet i huaj të përpiqet të ndikojë mbi zhvillimet politike në Shqipëri duhet marrë seriozisht, por mundësia nuk përbën provë. Intervista nuk paraqet fakte konkrete që të vërtetojnë se ndonjë prej këtyre shteteve ka organizuar protestat aktuale.

Për rrjedhojë, pretendime të tilla kërkojnë verifikim dhe nuk mund të shërbejnë si përgjigje ndaj shqetësimeve të deklaruara për arsimin, punësimin, korrupsionin dhe perspektivën ekonomike.

Njëkohësisht, as pakënaqësia e ligjshme nuk mund të përdoret për të justifikuar sulmet ndaj personave, shkatërrimin e pronës apo veprime të tjera të dhunshme.

Përballë kësaj situate, institucionet e rendit kanë detyrimin të veprojnë në mënyrë të ligjshme dhe proporcionale. Akuzat për përdorim të tepruar të forcës ndaj protestuesve dhe gazetarëve kërkojnë hetim të pavarur dhe përcaktim individual të përgjegjësive.

Ngërçi i vërtetë: kush mund ta kthejë pakënaqësinë në zgjidhje?

Nga e gjithë intervista e Partos del një çështje që meriton më shumë vëmendje se debati për fatin personal të Ramës apo Berishës.

Shqipëria po përballet me një vështirësi të përfaqësimit politik.

Qeveria ka shumicën parlamentare dhe mandatin për të qeverisur. Opozita kërkon ndryshimin e pushtetit, por nuk rezulton të ketë fituar besimin e të gjithë atyre që protestojnë. Ndërsa protestuesit, të paktën në një pjesë të tyre, refuzojnë t’ua delegojnë kërkesat forcave tradicionale politike.

Në këto kushte, një marrëveshje mes drejtuesve të mazhorancës dhe opozitës nuk do të thotë domosdoshmërisht se është zgjidhur edhe pakënaqësia që ka lindur jashtë tyre.

Po kështu, një dialog mes qeverisë dhe disa individëve të vetëshpallur përfaqësues të protestës nuk do të kishte domosdoshmërisht besueshmëri.

Një rrugëdalje më serioze kërkon hapa të verifikueshëm: kërkesa konkrete nga përfaqësues të përzgjedhur në mënyrë transparente prej protestuesve, angazhime publike dhe të matshme nga qeveria, si dhe hetim të paanshëm të incidenteve të dhunës dhe të pretendimeve për abuzime policore.

Opozita mund të luajë rolin e saj përmes kontrollit parlamentar, propozimeve dhe kërkesës për përgjegjshmëri institucionale, pa pretenduar se çdo protestues është domosdoshmërisht mbështetës i saj.

Gabriel Partos ka të drejtë të paralajmërojë për rrezikun që kjo krizë mund t’i sjellë stabilitetit politik dhe procesit të integrimit europian. Por stabiliteti afatgjatë nuk mund të matet vetëm me aftësinë e një qeverie për të qëndruar në detyrë apo me përfundimin e protestave në rrugë.

Ai lidhet edhe me besimin që qytetarët kanë se kërkesat e tyre mund të dëgjohen dhe të marrin përgjigje brenda institucioneve demokratike.

Këtu qëndron edhe prova më e vështirë për politikën shqiptare: të gjejë një mënyrë për të trajtuar një pakënaqësi që nuk pranon t’i nënshtrohet automatikisht as qeverisë, as opozitës.Protesta që nuk i beson askujt: çfarë zbulon analiza e Gabriel Partos për Ramën, opozitën dhe të rinjtë