ÇMONTOHET PERANDORIA E VUÇIÇIT, STUDENTET ZBULOJNE SEKRETET E REGJIMIT SERB

Fitorja e lëvizjes studentore në zgjedhjet e 25 tetorit shënoi një goditje historike për Aleksandar Vuçiçin dhe Partinë Progresive Serbe, duke i dhënë fund dominimit të tyre 14-vjeçar në Parlament. Por rrëzimi i shumicës parlamentare nuk do të thotë automatikisht edhe çmontimin e sistemit të pushtetit që presidenti serb ka ndërtuar gjatë më shumë se një dekade.

Përkundrazi, zhvillimet e fundit në Beograd tregojnë se Serbia po hyn në një fazë shumë më të ndërlikuar sesa një ndërrim i zakonshëm qeverie. Mbi 90 arrestime brenda dy javësh, hetime ndaj drejtuesve të policisë, zyrtarëve të lartë dhe biznesmenëve, si dhe përplasjet për kontrollin e institucioneve, po e zhvendosin betejën nga kutitë e votimit te vetë mekanizmi i shtetit.

Lista studentore, e dalë nga protestat kundër qeverisë, siguroi 140 nga 250 mandatet parlamentare, duke lënë pas koalicionin e Vuçiçit me 103 deputetë. Një rezultat që i jep shumicës së re mundësinë për të qeverisur pa pasur nevojë për mbështetjen e forcës politike që kontrolloi institucionet serbe për 14 vjet.

Por Vuçiçi nuk ndërtoi vetëm një parti fituese zgjedhjesh. Gjatë qeverisjes së tij, Partia Progresive Serbe krijoi një rrjet të gjerë ndikimi në administratë, polici, ndërmarrjet publike dhe strukturat ekonomike. Një rrjet që nuk zhduket me një humbje elektorale dhe që mund të përbëjë pengesën kryesore për qeverinë e re.

Pikërisht këtu merr kuptim vala e arrestimeve që ka përfshirë Serbinë. Sipas agjencisë IBNA, më shumë se 90 persona janë ndaluar gjatë dy javëve të fundit, mes tyre rreth 20 punonjës policie, zyrtarë të lartë, biznesmenë dhe ish-funksionarë qeveritarë. Hetimet lidhen me dyshime për korrupsion, shpërdorim detyre, manipulime zgjedhore dhe dhunë ndaj protestuesve.

Në shënjestër të hetimeve janë përfshirë edhe emra të rëndësishëm të strukturave të sigurisë, si Marko Kriçak dhe Boshko Sekuloviç. Ndërkohë, komandanti i njësisë speciale antiterror, Igor Zhmiric, po hetohet për pretendime mbi keqtrajtimin e protestuesve gjatë gushtit 2025.

Një tjetër dosje prek pronarin e Alta Bank, Davor Macura, në lidhje me dyshimet për administrimin e paligjshëm të rreth 45 miliardë dinarëve, një shumë që kalon 380 milionë euro.

Këto hetime ngrenë një pikëpyetje të madhe politike: pse po përshpejtohen pikërisht tani, në momentin kur pushteti i Vuçiçit ka humbur shumicën parlamentare?

Koha e arrestimeve nuk është provë se drejtësia po vepron me urdhër politik dhe as se pas tyre qëndron një operacion i koordinuar nga fituesit e zgjedhjeve. Por fakti që çështje të shumta po marrin vrull në këtë moment ekspozon një problem të vjetër të sistemit serb: nëse institucionet kishin informacion për këto shkelje të dyshuara, përse nuk vepruan më parë?

Një nga rastet më domethënëse është ai i Rodoljub Ronçeviçit, drejtorit të burgut të Zabelës. Sipas Ministrisë së Brendshme serbe, ai dyshohet se ka përdorur cigare dhe kafe të konfiskuara për të shpërblyer të burgosurit në këmbim të votave për koalicionin e Vuçiçit. Gjykata ka vendosur paraburgimin e tij deri në 30 ditë, ndërsa hetimet vijojnë.

Nëse këto akuza provohen, kemi të bëjmë me një shembull domethënës të përdorimit të autoritetit shtetëror për interesa partiake. Një episod që e zhvendos debatin përtej përgjegjësisë individuale dhe ngre pikëpyetje mbi mënyrën se si funksiononte administrata nën pushtetin e mëparshëm.

Megjithatë, rrëzimi i Vuçiçit nuk garanton fitoren e plotë të studentëve. Lëvizja që arriti të marrë shumicën parlamentare nuk është një parti tradicionale, nuk ka një lider të vetëm dhe përfshin grupe me qëndrime të ndryshme për ekonominë, Bashkimin Europian, Rusinë dhe Kosovën.

Ajo që funksionoi si formulë bashkimi kundër Vuçiçit mund të kthehet tani në një burim përçarjeje. Të protestosh kundër një pushteti është një gjë; të ndërtosh një qeveri, të zgjedhësh ministrat dhe të përcaktosh një program të përbashkët është një sfidë krejt tjetër.

Ilija Srdanoviç, drejtuesi i listës fituese, ka deklaruar se emërimet në qeveri do të vendosen në mënyrë kolektive, ndërsa asambletë studentore synojnë të ruajnë rolin e tyre mbikëqyrës. Një model që në teori mund të sjellë më shumë pjesëmarrje, por në praktikë rrezikon të krijojë dy qendra vendimmarrjeje: një qeveri që mban përgjegjësi institucionale dhe struktura studentore që kërkojnë të kontrollojnë vendimet e saj.

Kjo është një nga pikat ku Vuçiçi mund të gjejë hapësirën për rikthim politik.

Partia e tij ruan 103 mandate, një organizim të konsoliduar dhe lidhje të krijuara ndër vite në administratë e institucione. Për më tepër, pas dorëheqjes së Vuçiçit nga presidenca në shtator, Serbia duhet të përgatitet edhe për zgjedhje presidenciale përpara fundit të vitit.

Kështu, ndërsa shumica e re duhet të gjejë gjuhën e përbashkët për kryeministrin, kabinetin dhe kandidatin presidencial, ish-pushteti ka interes që negociatat të zvarriten dhe dallimet mes grupimeve fituese të shndërrohen në përçarje politike.

Përplasja tashmë ka mbërritur edhe në televizionin publik RTS. Ana Bërnabiç ka akuzuar lëvizjen studentore se po ushtron presion ndaj gazetarëve, pas një kërkese për informacion lidhur me rreth 50 punonjës të televizionit publik. Studentët kanë publikuar dokumentin e 3 nëntorit, duke sqaruar se kërkonin informacion mbi kualifikimet profesionale dhe procedurat e emërimit, jo dosjet personale të punonjësve.

Sipas revistës serbe Vreme, pretendimet për kërkesa ndaj të dhënave private nuk janë provuar dhe nuk ka prova se dokumenti është paraqitur në emër të listës parlamentare fituese.

Megjithatë, përplasja është domethënëse. Beteja për institucionet ka nisur përpara se shumica e re të marrë zyrtarisht drejtimin e qeverisë. Vuçiçi përpiqet ta paraqesë kontrollin e emërimeve dhe hetimet si hakmarrje politike, ndërsa studentët duhet të provojnë se nuk synojnë të zëvendësojnë një sistem kontrolli me një tjetër.

Sepse nëse qeveria e re përdor të njëjtat mekanizma që kundërshtoi gjatë protestave, Serbia mund të ndërrojë drejtuesit, por jo mënyrën se si funksionon shteti.

Pasojat e kësaj përplasjeje nuk do të kufizohen vetëm brenda kufijve të Serbisë. Për 14 vjet, Vuçiçi ka qenë një nga aktorët kryesorë të politikës ballkanike, duke ruajtur marrëdhënie me Bashkimin Europian, Rusinë dhe partnerë të tjerë ndërkombëtarë. Çdo ndryshim real i pushtetit në Beograd mund të ndikojë në ekuilibrat rajonalë, veçanërisht në raportet me Kosovën dhe orientimin europian të Serbisë.

Por fitorja e studentëve nuk përkthehet automatikisht në një ndryshim të politikës serbe ndaj Kosovës. Brenda shumicës së re ka qëndrime të ndryshme dhe ende nuk ekziston një program i përbashkët qeverisës që të përcaktojë kursin e ardhshëm të Beogradit.

Në fakt, gjithçka nisi nga tragjedia e Novi Sadit. Shembja e strehës së stacionit hekurudhor në nëntor 2024, ku humbën jetën 16 persona, u kthye në simbol të korrupsionit, mungesës së transparencës dhe dështimit institucional. Nga zemërimi për atë tragjedi lindi një lëvizje që arriti të sfidojë dhe të mposhtë dominimin parlamentar të një pushteti 14-vjeçar.

Tani studentët përballen me provën më të vështirë: të dëshmojnë se mund të qeverisin një shtet, jo thjesht të rrëzojnë një shumicë.

Parlamenti i ri pritet të mblidhet më 17 nëntor, duke nisur afatin kushtetues 90-ditor për formimin e qeverisë. Këto javë do të jenë vendimtare për të kuptuar nëse Serbia po hyn në një tranzicion të vërtetë institucional apo në një përplasje të gjatë mes shumicës së re dhe strukturave të trashëguara nga pushteti i Vuçiçit.

Zgjedhjet e 25 tetorit i dhanë fund dominimit parlamentar të Vuçiçit, por jo domosdoshmërisht sistemit që ai ndërtoi. Studentët fituan votat, por tani duhet të fitojnë shtetin. Dhe kjo mund të jetë beteja më e vështirë e Serbisë pas 14 vitesh pushtet të Aleksandar Vuçiçit.