SHQIPERIA DREJT NJE PARLAMENTI ME DY DHOMA DHE 100 DEPUTETE, ÇFARE DO TE NDRYSHOJE

Reforma e sistemit parlamentar në Shqipëri është një çështje që meriton një debat të thellë politik, kushtetues dhe institucional. Në kushtet kur vendi përballet me probleme të vazhdueshme të përfaqësimit politik, polarizimit, mungesës së besimit te institucionet dhe përqendrimit të vendimmarrjes në duart e lidershipit partiak, lind pyetja: A do të ishte më funksional një Parlament me dy dhoma dhe me një numër të përgjithshëm prej 100 përfaqësuesish?

Kjo ide nuk duhet parë thjesht si një reduktim i numrit të deputetëve, por si një mundësi për të rishikuar të gjithë arkitekturën e përfaqësimit demokratik në Shqipëri.

1. Parlamenti me dy dhoma: Një mekanizëm më i fortë kontrolli institucional

Një nga përparësitë kryesore të një sistemi parlamentar me dy dhoma është krijimi i një mekanizmi shtesë kontrolli mbi procesin legjislativ.

Dhoma e parë mund të përfaqësojë drejtpërdrejt qytetarët, përmes zgjedhjeve parlamentare, ndërsa dhoma e dytë mund të ketë funksionin e përfaqësimit territorial, duke u dhënë zë qarqeve, rajoneve dhe interesave të ndryshme të vendit.

Në këtë mënyrë, një ligj nuk do të kalonte vetëm përmes vullnetit të shumicës parlamentare, por do t’i nënshtrohej edhe një shqyrtimi të dytë institucional.

Kjo do të mund të kufizonte vendimmarrjen e nxituar, do të rriste cilësinë e legjislacionit dhe do të krijonte më shumë mundësi për kontrollin e pushtetit politik.

Megjithatë, suksesi i këtij modeli do të varej nga pavarësia reale e dhomës së dytë. Nëse ajo do të kontrollohej nga të njëjtat interesa partiake që dominojnë dhomën e parë, atëherë rreziku është që të krijohej një institucion shtesë, pa vlerë të konsiderueshme demokratike.

2. Një Parlament me 100 përfaqësues: Më pak kosto apo më shumë përgjegjësi?

Reduktimi i numrit të përfaqësuesve parlamentarë në 100 do të ishte një ndryshim i rëndësishëm në organizimin e shtetit.

Por çështja nuk duhet trajtuar vetëm nga këndvështrimi ekonomik. Kursimi financiar, megjithëse i rëndësishëm, nuk është argumenti kryesor për një reformë të tillë.

Argumenti më i fortë duhet të jetë rritja e cilësisë së përfaqësimit politik.

Një numër më i kufizuar përfaqësuesish mund të krijojë kushtet për një Parlament më të përqendruar te puna legjislative, kontrolli i qeverisë dhe përgjegjësia ndaj zgjedhësve.

Nga ana tjetër, ekziston edhe një rrezik: nëse numri i deputetëve ulet pa ndryshuar sistemi zgjedhor, mund të dobësohet përfaqësimi i zonave të vogla, i komuniteteve të ndryshme dhe i alternativave politike më pak të votuara.

Prandaj, 100 përfaqësuesit duhet të ndahen në mënyrë të tillë që të garantohet përfaqësimi proporcional i qytetarëve dhe njëkohësisht të mos lihen jashtë interesat territoriale.

3. Çfarë do të fitonte Shqipëria nga ky model?

Një sistem i tillë, nëse ndërtohet mbi parime të shëndosha kushtetuese, mund të sjellë disa përfitime të rëndësishme:

• Balancim më të mirë të pushtetit: Dy dhoma do të krijonin një mekanizëm shtesë kontrolli ndaj shumicës parlamentare.

• Përfaqësim territorial: Rajonet dhe komunitetet mund të kishin një zë më të drejtpërdrejtë në vendimmarrjen kombëtare.

• Rritje të cilësisë së ligjeve: Shqyrtimi në dy nivele mund të përmirësonte procesin legjislativ.

• Përgjegjësi më të madhe politike: Një numër më i kufizuar përfaqësuesish do të duhej të justifikonte më qartë punën dhe rezultatet e veta.

• Më shumë transparencë: Një strukturë e mirëprojektuar mund ta bënte më të qartë përgjegjësinë për vendimet politike.

4. Rreziqet që duhet të merren në konsideratë

Nuk duhet harruar se një Parlament me dy dhoma nuk është automatikisht më demokratik apo më efikas se një Parlament me një dhomë.

Një dhomë e dytë mund të krijojë bllokime institucionale, të zgjasë miratimin e ligjeve dhe të shtojë kostot administrative. Nëse kompetencat e saj nuk përcaktohen qartë, mund të lindin konflikte të vazhdueshme me dhomën e parë.

Po kështu, nëse 100 vendet parlamentare nuk shpërndahen me kritere të drejta, reduktimi i numrit të përfaqësuesve mund të përqendrojë edhe më shumë pushtetin te partitë e mëdha.

Për këtë arsye, reforma duhet të përcaktojë qartë kompetencat e secilës dhomë, mënyrën e zgjedhjes së anëtarëve, kohëzgjatjen e mandateve dhe mekanizmat për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve.

5. A është ky modeli që i duhet Shqipërisë?

Sipas një vlerësimi institucional, Shqipëria ka nevojë për një Parlament që të mos jetë thjesht një mekanizëm për miratimin e vendimeve të shumicës qeverisëse, por një institucion real kontrolli, debati dhe përfaqësimi.

Një model i mundshëm do të ishte:

• Dhoma e parë me 70 përfaqësues, të zgjedhur drejtpërdrejt nga qytetarët.

• Dhoma e dytë me 30 përfaqësues, me rol të veçantë në përfaqësimin territorial dhe kontrollin e legjislacionit.

Ky është një propozim për diskutim, jo një formulë e vetme apo përfundimtare. Përbërja dhe kompetencat duhet të përcaktohen pas një analize kushtetuese dhe zgjedhore.

Një aspekt thelbësor do të ishte që dhoma e dytë të mos ishte kopje e së parës. Ajo duhet të kishte legjitimitet, funksion dhe mënyrë përzgjedhjeje të ndryshme, në mënyrë që të krijonte vërtet një ekuilibër institucional.

PËRFUNDIM: NUK NA DUHET NJË PARLAMENT MË I MADH, POR NJË PARLAMENT MË I PËRGJEGJSHËM

Debati për një Parlament me dy dhoma dhe 100 përfaqësues duhet të shihet si pjesë e një reforme më të gjerë të shtetit shqiptar.

Shqipëria nuk ka nevojë vetëm të ndryshojë numrin e deputetëve. Ajo ka nevojë të ndryshojë mënyrën se si përfaqësohen qytetarët, si kontrollohet pushteti dhe si merren vendimet që përcaktojnë të ardhmen e vendit.

Një Parlament me dy dhoma mund të krijojë më shumë ekuilibër, më shumë kontroll dhe një përfaqësim më të gjerë territorial. Një numër prej 100 përfaqësuesish mund të jetë një objektiv racional, nëse shoqërohet me një sistem zgjedhor të drejtë dhe me garanci demokratike.

Por reforma nuk duhet të bëhet për të kursyer disa paga deputetësh apo për të ndryshuar fasadën e politikës shqiptare. Ajo duhet të bëhet për të kufizuar abuzimin me pushtetin, për të forcuar institucionet dhe për t’i kthyer Parlamentit rolin e tij të vërtetë: përfaqësimin e sovranit, qytetarit shqiptar.

Në fund të fundit, Shqipërisë nuk i mungojnë institucionet në letër. I mungon shpesh funksionimi i tyre i pavarur dhe përgjegjësia ndaj qytetarëve. Pikërisht këtu duhet të nisë çdo reformë e vërtetë parlamentare.